Sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo không chỉ đe dọa việc làm mà đang âm thầm xóa bỏ sự dịch chuyển giai tầng.
Trong thời gian qua, các cuộc tranh luận xung quanh bước tiến của trí tuệ nhân tạo đang chứng kiến một bước ngoặt đáng chú ý với những phát biểu đầy tính báo động từ phó giáo sư Gregory Conti, một nhà lý luận chính trị và sử gia tư tưởng tại Đại học Princeton kiêm biên tập viên cộng tác của tạp chí Compact.
Trên mạng xã hội X cũng như qua bài luận dài mang tựa đề “The AI Apocalypse Is Already Here”, vị học giả này đã gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh về một viễn cảnh nghiệt ngã: AI không chỉ đe dọa tương lai xa vời mà đang trực tiếp gây hại cho xã hội đương đại, đẩy nhân loại bước vào một trật tự mang tính chất “tân phong kiến”.
Một trong những nhận định gây xôn xao nhất của Gregory Conti là tuyên bố siêu trí tuệ sẽ đồng nghĩa với sự kết thúc của khả năng dịch chuyển xã hội. Trong xã hội hiện đại, quy luật vận hành căn bản cho phép một cá nhân dựa vào tài năng, học vấn và sức lao động bền bỉ để nâng cao giá trị bản thân trên thị trường, từ đó từng bước vươn lên các nấc thang cao hơn.
Tuy nhiên, theo lập luận của Conti, nếu các năng lực nhận thức dần bị vượt qua bởi các cỗ máy thuật toán, mối liên hệ giữa tư bản và trí tuệ sẽ bị kéo lại gần nhau hơn bao giờ hết. Những người nắm giữ nguồn vốn khổng lồ chỉ cần chi tiền mua thêm năng lực tính toán và gọi các mô hình tối tân để tạo ra nhiều của cải hơn, qua đó áp đảo hoàn toàn người lao động.
Khi đó, tài năng của một cá nhân bình thường sẽ rất khó cạnh tranh trước một hệ thống có thể liên tục chi tiền mua thêm trí tuệ từ máy móc. Kết quả là cánh cửa dựa vào thực lực để thay đổi số phận sẽ bị bóp nghẹt, cố định hóa thêm những lợi thế tư bản sẵn có thành một trật tự giai tầng bất di bất dịch.
AI không giống các công nghệ trong quá khứ: nó trực tiếp can thiệp vào các hoạt động nhận thức cốt lõi như ngôn ngữ, sáng tạo và phán đoán, chứ không đơn thuần chỉ thay thế cơ bắp hay tính toán cụ thể.
Không dừng lại ở cấu trúc kinh tế và xã hội, Conti còn chỉ ra một thực tế đáng quan ngại: AI đang âm thầm tước đoạt chính quá trình tư duy của con người. Khác với các cuộc cách mạng kỹ thuật trước đây – vốn chỉ tạo ra công cụ thay thế sức lực cơ bắp hay các phép tính cụ thể như máy kéo hay pin mặt trời – AI tạo sinh trực tiếp thâm nhập vào các địa hạt cốt lõi của hoạt động nhận thức như ngôn ngữ, phán đoán và sáng tác.
Điển hình trong giáo dục và công việc viết lách, sự tiện lợi nhanh chóng của AI đã cắt ngắn hoặc bỏ qua toàn bộ tiến trình tư duy chậm rãi. Việc đọc hàng chục tài liệu, kiên nhẫn bóc tách thông tin và tự mình sửa chữa từng câu chữ chính là nơi con người dần hình thành năng lực phán đoán và thấu hiểu vấn đề.
Khi máy móc đưa ra sản phẩm hoàn chỉnh trong chớp mắt, con người tuy nhận được kết quả nhưng đã bỏ lỡ toàn bộ quá trình chiêm nghiệm cần thiết để tạo nên kết quả đó. Lâu dần, nhân loại đối mặt với nguy cơ đánh mất chính năng lực tự mình đọc, viết, phán đoán và tổ chức tư tưởng.
Khái niệm “quyền lực mạng lưới” (network power) của David Grewal giải thích cách AI định hình lại các quy tắc xã hội, khiến việc từ chối công nghệ này trở nên cực kỳ đắt đỏ và biến việc phụ thuộc vào AI thành một sự cưỡng ép vô hình.
Đáng lo ngại hơn, sự thống trị của công nghệ này được củng cố bởi cơ chế mang tên “quyền lực mạng lưới” (network power), một khái niệm của giáo sư David Grewal từ Đại học California tại Berkeley được Conti viện dẫn. Tương tự như trường hợp của điện thoại thông minh, không có luật lệ nào bắt buộc mỗi công dân phải sở hữu hay sử dụng AI.
Thế nhưng, khi các trường học mặc định dùng AI để hỗ trợ học tập, các công ty đưa AI vào quy trình làm việc chuẩn, và các dịch vụ công cộng đều vận hành trên nền tảng này, cái giá phải trả cho việc từ chối công nghệ sẽ trở nên đắt đỏ đến mức không thể gánh vác. Con người trên danh nghĩa vẫn giữ quyền từ chối, nhưng trên thực tế lại bị cuốn vào vòng xoáy bắt buộc phải thích ứng nếu không muốn bị cô lập và gạt bỏ khỏi đời sống xã hội.
AI làm thui chột năng lực tư duy độc lập của con người bằng cách bỏ qua các quá trình chậm rãi nhưng cần thiết như nghiên cứu, nghiền ngẫm và viết lách, biến con người thành đối tượng chỉ thụ hưởng kết quả hoàn chỉnh mà đánh mất bản chất tư duy.
Chính vì những tổn hại hiện hữu đó, Conti đã đưa ra những đề xuất quyết liệt như kêu gọi dừng phát triển và tìm cách loại bỏ AI ra khỏi xã hội dân sự.
Dù những phát biểu mang tính cực đoan này khó có thể trở thành giải pháp thực thi trong bối cảnh công nghệ đang lan rộng trên quy mô toàn cầu, giá trị sâu sắc từ quan điểm của học giả Đại học Princeton là đưa trọng tâm của cuộc tranh luận quay trở lại với bản chất con người.
Thay vì chỉ mải mê chạy theo các chỉ số về năng suất hay dự đoán thời điểm siêu trí tuệ xuất hiện, nhân loại cần nghiêm túc tự vấn: khi các năng lực nhận thức cốt lõi lần lượt bị bàn giao cho máy móc, con người rốt cuộc sẽ còn lại những gì, và liệu chúng ta có đang dần đánh mất khả năng tự định đoạt số phận của chính mình?
Đức Khương- Đời sống & Pháp luật
