Theo lý thuyết trao đổi xã hội, trong bất kỳ mối quan hệ nào, bên phụ thuộc ít hơn thường có nhiều quyền chủ động hơn.
“Bà nội bảo sau này khi cô mất đi thì mọi thứ của cô đều sẽ là của bọn con”. Đây không phải tình tiết phim truyền hình mà là một câu chuyện có thật từng gây tranh luận lớn trên mạng xã hội Trung Quốc.
Người cô ngoài 30 tuổi, chưa kết hôn, không có con. Suốt nhiều năm, cô xem cặp song sinh của anh trai như con ruột, dành cho các cháu rất nhiều thời gian, tình cảm và tiền bạc. Nhưng đổi lại, điều cô nhận được lại là một câu nói khiến lòng người lạnh đi.
Nhiều người kể lại những trải nghiệm tương tự: hết lòng với cháu nhưng rồi nhận ra những gì mình cho đi dần bị xem là điều hiển nhiên. Thậm chí có người chưa già đi nhưng tài sản đã được người thân “phân chia” sẵn trong suy nghĩ.
Câu nói dân gian: “Đời thứ nhất thân thiết, đời thứ hai nhạt dần, đời thứ ba gần như xa lạ” bỗng khiến nhiều người phải suy ngẫm.
Khi sự kỳ vọng âm thầm được gieo xuống
Năm 1968, nhà tâm lý học Robert Rosenthal thực hiện một thí nghiệm nổi tiếng. Ông chọn ngẫu nhiên một số học sinh rồi nói với giáo viên rằng đây là những em có tiềm năng đặc biệt. Sau nhiều tháng, chính những học sinh được chọn ngẫu nhiên đó lại có thành tích vượt trội hơn những bạn khác.
Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Pygmalion hay hiệu ứng kỳ vọng.
Khi một người cô, người cậu hay người dì dành quá nhiều tâm huyết cho cháu mình, trong lòng họ cũng âm thầm xuất hiện những kỳ vọng. Họ hy vọng đứa trẻ sau này nhớ đến công lao của mình. Hy vọng cháu sẽ gần gũi, yêu thương mình. Thậm chí có người còn mong khi tuổi già đến, cháu sẽ trở thành chỗ dựa tinh thần giống như con ruột.
Những mong muốn đó hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng vấn đề là càng kỳ vọng nhiều, con người càng dễ tổn thương khi thực tế không diễn ra như mong đợi.
Bạn nghĩ mình đang cho đi, nhưng có thể đang vô thức đòi hỏi
Khi quá yêu thương cháu, nhiều người sẽ dành cho các em sự ưu ái đặc biệt. Sẵn sàng mua món đồ các em thích. Sẵn sàng đáp ứng nhiều yêu cầu hơn. Can thiệp nhiều hơn vào cuộc sống của các em. Bề ngoài đó là tình yêu thương vô điều kiện. Nhưng sâu xa hơn, đôi khi nó lại là một dạng đầu tư cảm xúc.
Con người thường có xu hướng mong nhận lại điều gì đó từ những gì mình bỏ ra, dù chỉ là sự biết ơn, sự quan tâm hay tình cảm. Càng cho đi nhiều, chúng ta càng khó chấp nhận cảm giác bị lãng quên.
Nguy cơ trở thành “người thứ ba” trong gia đình người khác
Nhà trị liệu gia đình Murray Bowen từng đưa ra lý thuyết về “tam giác quan hệ”. Ông cho rằng khi hai người trong một mối quan hệ gặp căng thẳng, họ thường vô thức kéo thêm một người thứ ba vào để giảm áp lực. Trong nhiều gia đình, người cô, người cậu rất dễ trở thành nhân vật đó.
Khi cha mẹ bất đồng chuyện nuôi dạy con, bạn có thể bất ngờ bị nhắc đến: “Tại cô chiều quá nên nó mới hư”; “Cậu giàu thế sao không mua cho cháu?”. Từ người yêu thương cháu, bạn có thể trở thành tâm điểm của những mâu thuẫn vốn không liên quan đến mình.
Trẻ cần bạn, hay bạn đang cần chúng?
Một góc nhìn khác cũng khiến nhiều người suy nghĩ. Thoạt nhìn có vẻ trẻ là người nhận được nhiều lợi ích từ bạn. Nhưng đôi khi chính người lớn mới là người cần mối quan hệ ấy hơn. Có người cần cảm giác gắn kết với gia đình. Có người muốn bù đắp nỗi tiếc nuối vì chưa có con. Có người hy vọng những đứa cháu sẽ là chỗ dựa tinh thần trong tương lai.
Theo lý thuyết trao đổi xã hội, trong bất kỳ mối quan hệ nào, bên phụ thuộc ít hơn thường có nhiều quyền chủ động hơn. Trẻ em có cha mẹ, có cuộc sống riêng và rồi sẽ trưởng thành. Trong khi đó, một số người lớn lại đặt quá nhiều hy vọng cảm xúc vào các em. Sự lệch pha này khiến việc thất vọng gần như là điều khó tránh khỏi.
Tình yêu biến thành gánh nặng khi đi kèm tâm lý hy sinh
Nguy hiểm nhất là khi người lớn bắt đầu nghĩ: “Tất cả những điều này đều là vì cháu”. Mỗi món quà, mỗi khoản tiền, mỗi lần giúp đỡ đều được âm thầm ghi nhớ trong lòng. Từ đó xuất hiện kỳ vọng rằng đứa trẻ phải biết ơn, phải đền đáp hoặc phải đối xử đặc biệt với mình.
Nhưng trẻ em rất nhạy cảm. Chúng có thể cảm nhận được áp lực vô hình ấy. Tình yêu khi bị gắn với nghĩa vụ báo đáp sẽ không còn là tình yêu thuần túy nữa. Nó dễ biến thành gánh nặng khiến đứa trẻ muốn tránh xa.
Điều quan trọng không phải là có nên yêu thương cháu hay không
Vấn đề không nằm ở việc có nên đối xử tốt với con của anh chị em hay không.
Điều quan trọng là phải biết giới hạn. Bạn là cô, dì, chú, bác hoặc cậu. Bạn không phải cha mẹ của đứa trẻ. Bạn có thể yêu thương, hỗ trợ và đồng hành cùng các em. Nhưng không nên thay thế vai trò của cha mẹ hay đặt toàn bộ cảm xúc và kỳ vọng của mình lên cuộc đời các em.
Một món quà đúng lúc có thể mang lại niềm vui. Một sự giúp đỡ khi cần thiết có thể tạo nên sự gắn kết. Nhưng việc hy sinh vô điều kiện với mong muốn nhận lại tình cảm trong tương lai lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Bởi cuối cùng, cảm giác an toàn và hạnh phúc không thể được “mua” bằng tiền bạc hay sự hy sinh. Càng giữ được ranh giới lành mạnh, các mối quan hệ gia đình càng dễ bền lâu và ấm áp hơn.
Hiểu Đan–Phụ nữ mới
