Gia đình này còn nổi tiếng với truyền thống hiếu học qua nhiều thế hệ.
Cuối năm 2025, khi các thành viên dòng họ Hoàng Đạo trao tặng Thư viện Quốc gia Việt Nam hàng chục đầu sách do bốn thế hệ biên soạn, một chi tiết đặc biệt về gia đình này một lần nữa được nhắc đến: Có tới ba thành viên được lấy tên đặt cho các con đường tại Hà Nội.
Đó là nhà sử học Hoàng Đạo Thành, nhà văn hóa Hoàng Đạo Thúy và nhà khoa học Tạ Quang Bửu. Ba nhân vật có mối quan hệ gia đình gắn bó: Hoàng Đạo Thành là cha của Hoàng Đạo Thúy, còn Tạ Quang Bửu là con rể ông Hoàng Đạo Thúy.
Không chỉ nổi tiếng bởi những đóng góp cho đất nước, gia đình này còn có truyền thống đông con. Nhà văn hóa Hoàng Đạo Thúy có tới 10 người con, trong khi người con rể Tạ Quang Bửu cũng có 6 người con. Qua nhiều thế hệ, không ít hậu duệ trở thành giáo sư, nhà khoa học, kiến trúc sư và chuyên gia trong các lĩnh vực.
Đằng sau những thành tựu ấy là những câu chuyện ít người biết về cách các bậc cha mẹ nuôi dạy con cái, từ sự nhường nhịn, tinh thần tự học đến quan niệm không dựa vào địa vị gia đình để tìm kiếm đặc quyền.
Từ nhà sử học đến vị Bộ trưởng nổi tiếng, 3 người được đặt tên đường tại Hà Nội
Truyền thống học thuật của gia đình bắt đầu từ Hoàng Đạo Thành, một nhà sử học, nhà giáo nổi tiếng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Ông đỗ cử nhân năm 1884, từng làm quan trước khi rời quan trường, trở về dạy học và tham gia phong trào Duy Tân. Ông còn là tác giả bộ sách Việt sử tân ước toàn biên, xuất bản năm 1906, góp phần đổi mới cách truyền bá kiến thức lịch sử Việt Nam.
Tiếp nối người cha, Hoàng Đạo Thúy (1900–1994) trở thành nhà giáo, nhà văn hóa có nhiều đóng góp trong lĩnh vực giáo dục, quân sự và nghiên cứu lịch sử. Ông từng tham gia phát triển phong trào Hướng đạo Việt Nam, đảm nhiệm chức Giám đốc Trường Võ bị Trần Quốc Tuấn và có những đóng góp quan trọng cho ngành thông tin liên lạc quân đội.
Ông cũng để lại nhiều tác phẩm như Nghề thầy, Trai nước Nam làm gì, Phố phường Hà Nội xưa.
Chính từ các hoạt động Hướng đạo, Hoàng Đạo Thúy quen biết nhà khoa học Tạ Quang Bửu (1910–1986). Hai người chỉ cách nhau 10 tuổi, từng có mối quan hệ thân thiết trước khi Tạ Quang Bửu kết hôn với con gái ông là bà Hoàng Kim Oanh vào năm 1942.
Sau này, GS Tạ Quang Bửu từng giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng, tham gia ký văn kiện quân sự tại Hội nghị Genève năm 1954 và đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp.
Dù đạt nhiều thành tựu trong sự nghiệp, cả Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu đều dành sự quan tâm đặc biệt cho việc giáo dục con cái. Những câu chuyện được người thân kể lại cho thấy họ có những cách dạy con khác nhau nhưng cùng đề cao tri thức, trách nhiệm và sự tự lập.
Người cha có 10 người con, từng nhường suất du học của con trai cho cháu gái mồ côi
GS.TSKH Hoàng Đạo Kính từng kể rằng cuộc đời cha mình, nhà văn hóa Hoàng Đạo Thúy, trải qua không ít biến cố. Trong 10 người con, có 3 người không may qua đời vì tai nạn. Người con gái cả mất sớm, để lại 4 người con nhỏ, trong khi chồng bà cũng qua đời vì bệnh lao.
Trước hoàn cảnh ấy, Hoàng Đạo Thúy nhận chăm sóc cả 4 người cháu ngoại. Gia đình vốn đã đông con, cuộc sống càng thêm khó khăn, nhưng ông luôn dạy các con phải biết nhường nhịn, quan tâm đến những người cháu thiếu vắng cha mẹ.
Một quyết định đặc biệt của ông diễn ra vào năm 1951, khi cơ hội được ra nước ngoài học tập còn rất hiếm hoi.
Theo lời bà Hoàng Kim Liên, con gái Hoàng Đạo Thúy, năm ấy cha bà có một suất cho con đi học tại Trung Quốc. Người dự kiến được lựa chọn là Hoàng Đạo Kính, nhưng ông quyết định dành cơ hội ấy cho một cháu gái, con của người con gái cả đã mất.
Phải đến năm 1952, khi một người bạn của cha nhường lại suất học khác, Hoàng Đạo Kính mới có cơ hội ra nước ngoài. Sau này, ông trở thành GS.TSKH nổi tiếng trong lĩnh vực kiến trúc và bảo tồn di sản.
Câu chuyện không chỉ cho thấy sự quan tâm của người cha đối với những đứa cháu mồ côi, mà còn phản ánh nếp sống đề cao sự sẻ chia trong gia đình.
Dù vậy, Hoàng Đạo Thúy không chỉ dạy con cháu bằng những quyết định lớn. Ông còn có nhiều phương pháp giáo dục gần gũi trong đời sống thường ngày.
Theo lời Thiếu tướng Tạ Quang Chính, người ông thường bày nhiều đồ vật lên bàn, cho các cháu quan sát rồi dùng chiếc lồng bàn úp lại. Sau đó, ông yêu cầu mọi người nhớ và kể tên các món đồ vừa nhìn thấy. Trò chơi đơn giản ấy trở thành cách rèn luyện trí nhớ cho con cháu.
Với những người con không có điều kiện đến trường, ông trực tiếp dạy chữ tại nhà. Bà Hoàng Kim Liên từng kể mình được cha hướng dẫn học theo phương pháp Hướng đạo, mãi đến khi ngoài 40 tuổi mới có cơ hội theo học bổ túc văn hóa.
Tinh thần giản dị của người cha còn thể hiện ở những năm cuối đời. Theo lời GS Hoàng Đạo Kính, khi nghỉ hưu, Hoàng Đạo Thúy trả lại căn biệt thự được phân để về sống trong ngôi nhà nhỏ của tổ tiên ở làng Đại Yên, Hà Nội.
Người con rể là Bộ trưởng có 6 người con, dạy con không dựa vào chức vụ của cha
Tiếp nối truyền thống gia đình, GS Tạ Quang Bửu cũng có những quan niệm riêng trong việc nuôi dạy sáu người con.
Vợ chồng ông có 6 người con, gồm 4 trai và 2 gái. Nhiều người sau này thành đạt trong các lĩnh vực khác nhau, như Thiếu tướng Tạ Quang Chính, ông Tạ Quang Nghĩa từng giữ chức Phó Cục trưởng Cục Ứng dụng công nghệ thông tin, hay bà Tạ Tuyết Mai từng làm việc tại Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP).
Tuy nhiên, dù là nhà khoa học uyên bác và từng giữ nhiều trọng trách trong ngành giáo dục, GS Tạ Quang Bửu không bắt buộc tất cả các con phải học đại học hay trở thành nhà khoa học. Thiếu tướng Tạ Quang Chính kể cha mình quan niệm mỗi người có khả năng đến đâu thì học đến đó.
Bởi vậy, trong sáu anh chị em, có người được du học, có người học đại học trong nước, cũng có người học hết lớp 10 rồi đi làm. Ông không dùng chức vụ để tạo ra những ưu tiên đặc biệt cho con.
Chính Tạ Quang Chính kể rằng khi trở lại Đại học Bách khoa Hà Nội sau thời gian phục vụ quân đội, ông vẫn phải học tập, thi cử như những sinh viên khác, thậm chí có môn phải thi lại hai lần.
Trong cách giáo dục thường ngày, người cha cũng hiếm khi giảng giải dài dòng mà để các con tự nhận ra vấn đề.
Có lần, khi Tạ Quang Chính học lớp 10, ông quá say mê bóng đá nên phần nào sao nhãng việc học. Thấy vậy, GS Tạ Quang Bửu chỉ hỏi con liệu có thể chơi bóng giỏi như Ba Đẻn, cầu thủ nổi tiếng của đội Thể Công thời đó, hay không.
Câu hỏi ngắn ấy khiến người con suy nghĩ về tương lai và tập trung trở lại vào việc học.
Đằng sau hình ảnh vị Bộ trưởng nổi tiếng còn là một người cha có cuộc sống giản dị. Theo lời ông Chính, sau khi con gái út chào đời, GS Tạ Quang Bửu quyết định bỏ thuốc lá để tiết kiệm chi tiêu. Những năm kinh tế khó khăn, ông đưa tiền nhuận bút viết báo, nghiên cứu cho vợ mua lợn giống, tăng gia cải thiện cuộc sống.
Trong khi ông miệt mài với công việc và khoa học, bà Hoàng Kim Oanh quán xuyến việc nhà, chăm lo sáu người con.
Truyền thống học tập, nghiên cứu của gia đình cũng được tiếp nối qua các thế hệ sau. Trong dòng họ Hoàng Đạo có GS.TSKH Hoàng Đạo Kính, kiến trúc sư Hoàng Đạo Cương cùng nhiều thành viên hoạt động trong lĩnh vực kiến trúc, bảo tồn di sản, y học và nghiên cứu.
Ngày 18/12/2025, các thành viên dòng họ đã trao tặng Thư viện Quốc gia Việt Nam hàng chục đầu sách do bốn thế hệ biên soạn, từ lịch sử, văn hóa đến kiến trúc và y học.
Nếu ba con đường mang tên Hoàng Đạo Thành, Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu là sự ghi nhận những đóng góp của các trí thức lớn, thì qua lời kể của con cháu, gia đình này còn để lại một di sản gần gũi hơn: tinh thần tự học, lòng nhân ái và cách các thế hệ quan tâm, nâng đỡ nhau trong cuộc sống.
Thu Phương–Việt Nam hàng ngày
