Người dân chủ yếu gửi tiền kỳ hạn khoảng một năm, trong khi ngân hàng phải cho vay những dự án kéo dài 5-10 năm, thậm chí hàng chục năm. Sự lệch kỳ hạn này đẩy rủi ro và chi phí của ngân hàng lên, kéo theo lãi suất cho vay.
Tại tọa đàm “Giảm lãi suất – Dư địa và giải pháp hỗ trợ tăng trưởng hai con số” do Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy tổ chức chiều 9/11, các chuyên gia cho rằng không thể để ngân hàng gánh một mình, mà cần một thị trường trái phiếu đúng nghĩa.
Ngân hàng đang gánh phần lớn nhu cầu vốn
Ông Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) cho rằng giảm lãi suất lúc này là yêu cầu “rất cần thiết, rất cấp bách” để mở rộng đầu tư, phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số. Tuy nhiên, để có mặt bằng lãi suất hợp lý trong dài hạn, theo ông, “không phải chỉ có mỗi điều hành chính sách tiền tệ làm được”. Cần phối hợp chính sách tài khóa, thương mại, đầu tư, và đặc biệt là giảm tải nguồn vốn mà ngân hàng đang phải đáp ứng.
Ông Tú dẫn chứng tín dụng trong nền kinh tế hiện đã ở mức khoảng 135-140% GDP. Chưa kể, cơ cấu nguồn vốn của ngân hàng còn tiềm ẩn rủi ro lệch kỳ hạn.
“Người dân mình ít ai gửi tiền vài năm, chỉ độ một năm thôi. Trong khi ngân hàng cho vay trung, dài hạn 5 năm, 10 năm, có những dự án còn dài hơn nữa”, ông Tú nói. Theo ông, ngân hàng phải lường trước mọi rủi ro của việc huy động ngắn hạn để cho vay dài hạn, và chi phí cho những rủi ro đó đã được tính vào lãi suất.
TS Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách vĩ mô, Trường Đại học VinUni cũng cho biết khoảng 80% nhu cầu vốn của nền kinh tế đang đi qua hệ thống ngân hàng. Trong khi đó, vốn cần cho đầu tư hiện nay chủ yếu là trung và dài hạn, với những dự án lớn kéo dài hàng chục năm.
“Nếu không có thị trường trái phiếu hoạt động tốt để hỗ trợ hệ thống ngân hàng, sự chênh lệch về kỳ hạn này sẽ đẩy rủi ro của ngân hàng lên, kéo theo lãi suất cho vay cao hơn”, ông Tú Anh nhận định.
Gánh nặng còn nằm ở phía doanh nghiệp. Ông Đào Minh Tú cho biết ở nhiều nước, vốn vay ngân hàng thường chỉ chiếm khoảng 30%, chủ yếu để bổ sung vốn ngắn hạn, mùa vụ; 70% còn lại là vốn tự có. Khi đó, lãi suất lên xuống vẫn tác động nhưng không quá nặng nề.
“Nếu doanh nghiệp cứ ‘tay không bắt giặc’, 100% vốn đi vay ngân hàng, thì kể cả lãi suất không cao thế này cũng khó mà trụ được, chứ đừng nói là lãi suất cao”, ông Tú nói.
Vòng lặp tiền gửi vào ngân hàng, ngân hàng lại mua trái phiếu
Mặc dù đánh giá sự cần thiết phát triển thị trường trái phiếu để chia sẻ với vốn tín dụng, các chuyên gia cho rằng bức tranh phát hành trái phiếu doanh nghiệp hiện vẫn chủ yếu là ngân hàng và doanh nghiệp bất động sản, còn doanh nghiệp sản xuất kinh doanh chỉ chiếm khoảng 5%.
Ông Phạm Phú Khôi, Tổng Thư ký Hiệp hội Thị trường Trái phiếu Việt Nam (VBMA) thừa nhận thị trường trái phiếu doanh nghiệp “chưa được phát triển đúng tầm”. Theo ông, nhà đầu tư chủ yếu tìm đến trái phiếu ngân hàng và bất động sản vì hai yếu tố: giá và niềm tin.
Trái phiếu ngân hàng phần lớn là trái phiếu tăng vốn cấp 2. Lãi suất loại này khá cao so với mặt bằng trong nước, nhưng khoảng chênh so với lãi suất tiền gửi lại không lớn nếu so với thế giới. Ông Khôi lưu ý, khoảng 10 năm gần đây không có biến cố tín dụng nào, tức không ngân hàng nào phá sản hay chậm trả lãi, nên thị trường “vẫn hoàn toàn tin tưởng vào ngân hàng”.
Với bất động sản, lãi suất hấp dẫn khiến nhà đầu tư sẵn sàng mua trái phiếu của các tập đoàn lớn, có uy tín, kể cả loại không có tài sản bảo đảm.
Ông Khôi mô tả một vòng luẩn quẩn. Tiền tiết kiệm của người dân và doanh nghiệp đổ vào ngân hàng; ngân hàng phát hành trái phiếu để hút dòng tiền đó; rồi chính ngân hàng lại là người mua trái phiếu nhiều nhất trên thị trường, chứ không phải các quỹ đầu tư. Như vậy, ngân hàng đang làm trung gian cho cả tiền gửi, cho vay lẫn trái phiếu.
Theo ông, khuyến nghị từ IMF, World Bank và các tổ chức xếp hạng tín nhiệm quốc tế đều chung một ý: Việt Nam cần chính sách rõ ràng để phát triển thị trường trái phiếu, sao cho tiền tiết kiệm đi thẳng vào trái phiếu doanh nghiệp, không phải qua ngân hàng nữa.
Đề xuất để tách vốn dài hạn khỏi ngân hàng
Điều chỉnh hệ số rủi ro để định hướng dòng tín dụng. Ông Khôi cho rằng lợi nhuận vẫn là ưu tiên hàng đầu của ban điều hành ngân hàng, nên họ sẽ tìm đến mảng có lãi suất cao. Gần đây, một số ngân hàng nhỏ đã giảm cho vay doanh nghiệp nhỏ và vừa, cá nhân để tập trung vào các dự án lớn.
Ông đề xuất vận dụng hệ số rủi ro theo chuẩn Basel nhưng điều chỉnh cho phù hợp với Việt Nam. Với lĩnh vực cần khuyến khích như nông nghiệp, xuất nhập khẩu, hệ số rủi ro có thể hạ xuống rất thấp. “Thay vì 1 đồng vốn chỉ được cho vay 10 đồng, ngân hàng có thể cho vay 20 đồng”, ông Khôi nói. Khi đó, ROA của ngân hàng vẫn đảm bảo dù cho vay với lãi suất thấp hơn. Ngược lại, với lĩnh vực không khuyến khích như bất động sản, hệ số rủi ro có thể nâng từ 120% lên 150-170%, khiến mỗi đồng vốn cho vay được ít hơn hẳn.
Hình thành mạng lưới quỹ đầu tư trái phiếu dài hạn. Theo ông Khôi, ngoài một số quỹ gắn với các ngân hàng lớn, Việt Nam gần như chưa có quỹ đầu tư trái phiếu dài hạn. Các tổ chức bảo hiểm lâu nay chủ yếu tìm đến trái phiếu chất lượng cao. Các quỹ trái phiếu dài hạn cần đóng vai trò nhà đầu tư neo (anchor investor), giúp các đợt phát hành thành công, từ đó giảm dần vai trò của ngân hàng.
Đưa bảo lãnh phát hành trái phiếu ra khỏi room tín dụng. Ông Khôi cho biết bảo lãnh phát hành của ngân hàng hiện vẫn nằm trong hạn mức tín dụng. Room tín dụng lại có giới hạn, nên ngân hàng rất hạn chế đứng ra bảo lãnh.
“Tôi nghĩ cần bỏ bảo lãnh phát hành ra khỏi room tín dụng”, ông Khôi nói. Khi đó, ngân hàng sẽ tập trung vào mảng ngắn hạn, còn phần trung và dài hạn chuyển sang thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Vì ngân hàng nắm tài sản bảo đảm và dòng tiền của doanh nghiệp, bảo lãnh của ngân hàng giúp nhà đầu tư yên tâm tổ chức phát hành không vỡ nợ, và doanh nghiệp tiếp cận vốn dễ hơn rất nhiều.
Niềm tin vào thị trường thứ cấp
Ông Đào Minh Tú ghi nhận các giải pháp phát triển thị trường chứng khoán, trái phiếu mà Bộ Tài chính đưa ra “rất đầy đủ và quyết liệt”, nhưng thị trường vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng. Theo ông, mấu chốt nằm ở ba điểm.
Thứ nhất là niềm tin. Trái phiếu ngân hàng được mua nhiều, còn doanh nghiệp muốn phát hành thường phải dựa vào ngân hàng bán hộ, bảo lãnh, thậm chí cam kết mua lại thì người dân mới mua. “Niềm tin vào doanh nghiệp chưa nhiều. Bản thân từng doanh nghiệp phải làm tốt hơn, chứng minh được năng lực, khả năng tạo lợi nhuận”, ông Tú nói.
Thứ hai là thị trường thứ cấp. Trái phiếu phải mua đi bán lại được một cách linh hoạt, không chỉ mua ở sơ cấp “giống như gửi tiền ngân hàng”. Có vậy thị trường mới sôi động, thu hút được người dân, doanh nghiệp và các quỹ đầu tư.
Thứ ba là bản chất của huy động vốn. Theo ông Tú, nếu chỉ mua đi bán lại chứng khoán thì “tiền chỉ chạy từ người này sang người khác”, không tạo thêm nguồn lực mới cho doanh nghiệp. Cốt lõi phải là IPO, cổ phần hóa, phát hành tăng vốn.
Lan Anh–An ninh tiền tệ
