Từ sự sụp đổ của hai công ty buôn bán vàng tại Mỹ hồi thập niên 80 đến nền tảng giao dịch vàng tại Trung Quốc đầu năm 2026, lịch sử cho thấy rủi ro lớn nhất khi đầu tư vàng thường không phải là giá vàng giảm, mà là nhà đầu tư có được cầm vàng trong tay hay không.
Vàng từ lâu đã được xem là kênh trú ẩn an toàn trước những biến động của thị trường. Trong hàng nghìn năm nay, nhiều người mua vàng để không chỉ để đầu tư mà còn để bảo vệ tài sản.
Trong thời hiện đại, một khái niệm mới xuất hiện: đó là vàng giấy (paper gold) hay vàng phi vật chất. Vàng giấy, đúng như tên gọi, chỉ tồn tại trên giấy tờ, tài khoản hoặc hợp đồng, chứ không phải vàng thật, cầm nắm được trong tay (physical gold).
Vàng giấy rất tiện lợi, không cần cất giữ, không lo mất cắp và đặc biệt là có thể mua bán nhanh chóng.
Nhưng đầu tư vàng giấy cũng có rủi ro đặc biệt: rủi ro này không nằm ở giá vàng mà nằm ở hệ thống và người trung gian. Trong lịch sử tài chính, đã có nhiều vụ bê bối liên quan đến vàng giấy. Vàng không biến mất mà chúng không hề tồn tại ngay từ ban đầu.
Dưới đây là sáu vụ bê bối chấn động cho thấy rủi ro khi sở hữu vàng giấy, trải dài từ thập niên 1980 đến đầu năm 2026.
1. Bullion Reserve of North America (1983): “Mua vàng nhưng không cần nhận”
Đầu những năm 1980, Bullion Reserve of North America (BRNA) – một công ty chuyên buôn kim loại quý có trụ sở Los Angeles, bỗng trở nên nổi tiếng trong giới giao dịch vàng bạc tại Mỹ. BRNA bắt đầu nhiều chương trình quảng cáo mạnh mẽ, nhắm đến các nhà đầu tư cá nhân.
Mô hình của họ rất đơn giản: Khách hàng mua vàng nhưng không nhận vàng ngay. Đổi lại, họ được mua với mức giá thấp hơn thị trường.
Khách hàng nhận một chứng nhận sở hữu, trong khi công ty giữ vàng trong “hầm” kiên cố ở núi đá bang Utah. Hình thức này tạo cảm giác hợp lý: giảm chi phí lưu trữ, giao dịch nhanh, không cần vận chuyển. Hệ thống dựa vào niềm tin này vận hành hoàn hảo cho tới khi có người nghi ngờ.
Tháng 10/1983, khi bị Tổng Chưởng lý New York yêu cầu nộp sổ sách, Alan Saxon, Chủ tịch BRNA bất ngờ tự sát.
Khi điều tra, người ta phát hiện: BRNA không mua đủ vàng tương ứng với số tiền mà 35 nghìn khách hàng đã bỏ ra. Công ty cho Saxon và vợ “vay” đến 13 triệu USD. Một lượng kim loại quý (vàng và bạc) trị giá khoảng 60 triệu USD cũng biến mất.
Năm 1983, BRNA phá sản. Hàng nghìn khách hàng mất tiền, và mô hình này bị xem như một dạng gian lận tài chính quy mô lớn.
2. International Gold Bullion Exchange (1983): Ngoài vàng trong gỗ
Cùng năm 1983, một vụ việc tương tự khác liên quan đến vàng giấy còn gây chấn động hơn: Hai anh em William và James Alderdice cùng vận hành công ty International Gold Bullion Exchange (IGBE) với mô hình tương tự BRNA: bán vàng nhưng khuyến khích khách không nhận mà họ sẽ giữ vàng hộ khách trong kho.
IGBE chính xác là mô hình Ponzi, khi dùng tiền của khách hàng mới để trả lãi suất cho khách hàng chưa nhận vàng, hoặc mua vàng để giao cho khách hàng mua trước.
Công ty của hai anh em nhà Alderdice phát triển nhanh chóng, thu hút hàng chục nghìn khách hàng và thu được hàng chục triệu USD. Công ty chỉ bị sụp đổ khi không thể giao ra lượng vàng trị giá 20 triệu USD.
Tháng 4/1983, các nhà chức trách chỉ tìm thấy trong kho vàng của IGBE 45 thỏi gỗ mạ vàng, không hề có vàng thật.
Hai anh em sáng lập bị truy tố và kết án, một người bị ám sát vào năm 1984 khi đang chờ xử án. Vụ việc trở thành một trong những biểu tượng nổi tiếng nhất của gian lận trong thị trường vàng.
3. Bre-X Minerals (1997): Mỏ vàng không tồn tại
Khác với hai vụ trên, Bre-X không bán vàng trực tiếp mà khai thác kỳ vọng của thị trường.
Bre-X Minerals là một công ty khai thác mỏ Canada. Năm 1997, Công ty này tuyên bố phát hiện một mỏ vàng khổng lồ tại Busang, Indonesia. Đây nhanh chóng được coi là một trong những phát hiện lớn nhất thế kỷ.
Hệ quả là chỉ trong một tháng, cổ phiếu Bre-X tăng vọt từ vài cent lên hàng trăm đô la Canada. Các tổ chức tài chính lớn ồ ạt đổ tiền vào tham gia đầu tư khai thác.
Tuy nhiên, khi các đối tác tiến hành kiểm tra độc lập ở mỏ vàng, đã phát hiện các dấu hiện gian lận. Cụ thể là không những không tìm thấy vàng, mà các mẫu địa chất còn bị phát hiện là trộn vàng từ bên ngoài vào.
Nhân vật trung tâm của vụ việc, địa chất trưởng Michael de Guzman, chết trong một vụ rơi khỏi trực thăng trước khi vụ gian lận bị phanh phui hoàn toàn.
Bre-X sụp đổ nhanh chóng, kéo theo hàng tỷ USD thiệt hại của nhà đầu tư.
4. E-Bullion (2008): Vàng tồn tại nhưng hệ thống sụp đổ
Khác với cả ba vụ chủ ý lừa đảo ở trên, E-Bullion chứng tỏ kể cả không lừa đảo, thì mua vàng giấy cũng đầy rủi ro.
Được sáng lập từ đầu những năm 2000 ở California (Mỹ), E-Bullion là một trong những nền tảng “vàng kỹ thuật số” đầu tiên, cho phép người dùng: mua vàng online, giữ vàng trong tài khoản và chuyển tiền giữa các tài khoản với nhau bằng đơn vị vàng trong hệ thống.
Công ty tuyên bố rằng mỗi tài khoản đều được hỗ trợ bởi vàng vật chất lưu kho tại Los Angeles và Perth Mint.
Tuy nhiên, năm 2008, đồng sáng lập Pamela Fayed bị sát hại và người đồng sáng lập còn lại Jim Fayed bị nghi ngờ mưu sát, Chính phủ Mỹ vào cuộc điều tra.
Toàn bộ tài sản của công ty, bao gồm vàng và tiền mặt (trị giá khoảng 24 triệu USD), bị tịch thu. Website bị đóng cửa. Người dùng không thể truy cập tài khoản hay rút tài sản. Phải mất nhiều năm sau, một phần tiền mới được hoàn trả thông qua quy trình pháp lý.
5. Bullion Buyer New Zealand (2011)
Những tưởng hai vụ bán vàng khống ở Mỹ năm 1983 là đủ cảnh tỉnh cho giới đầu tư kim loại quý, nhưng không phải vậy.
Năm 2011, một vụ việc tương tự xảy ra New Zealand. Công ty Bullion Buyer, trụ sở tại Auckland bán vàng và bạc cho khách hàng, nhưng không giao ngay mà lưu kho và tính phí lưu trữ. Khách hàng chỉ có giấy chứng nhận sở hữu vàng..
Bullion Buyer nhận tiền của khách nhưng không mua đủ vàng. Tiền được dùng cho chi phí hoạt động và đầu tư khác. Khi công ty gặp khó khăn tài chính, họ không thể mua vàng để giao cho khách.
Khi nhà chức trách vào cuộc điều tra vào tháng 2/2012, nhiều khách hàng báo cáo bị mất khoản lớn, trong đó có vài cá nhân mất đến 160 nghìn đô la New Zealand. Con số tổng thiệt hại của khách hàng ước tính lên đến 2,7 triệu NZD.
6. Vàng giấy Thâm Quyến 2026: vàng giấy giữa cơn sốt vàng
Trong giai đoạn giá vàng lên cao nhất trong lịch sử, “thủ phủ vàng” Thủy Bối tại Thâm Quyến (Trung Quốc) là trung tâm giao dịch vàng sôi động. Sự khan hiếm vàng vật chất khiến dòng tiền đổ vào các quỹ ETF vàng đạt mức chưa từng có.
Nhiều công ty đưa ra mô hình đầu tư vàng thông qua các nền tảng bán vàng trực tuyến, nơi khách hàng có thể mua vàng nhưng không cần nhận vàng vật chất. Thay vào đó, họ giữ “vàng” dưới dạng tài khoản hoặc chứng nhận điện tử.
Các công ty vận hành mô hình này cam kết lợi nhuận ổn định, cao hơn gửi tiết kiệm, đồng thời quảng bá rằng vàng luôn có giá trị và an toàn. Nhờ đó, hàng chục nghìn người đã tham gia, đổ tiền vào với niềm tin rằng họ đang đầu tư vào tài sản thực.
Tuy nhiên, đến tháng 2/2026, nền tảng giao dịch vàng trực tuyến Jie Wo Rui (JWR) có trụ sở tại Thâm Quyến đã bất ngờ sụp đổ do không đủ thanh khoản, khiến hàng chục nghìn nhà đầu tư bị mắc kẹt số tiền ước tính lên đến 1,4 tỷ USD
Các nhà đầu tư tràn đến trụ sở JWR đòi quyền lợi và cảnh sát phải can thiệp giải tán đám đông. Vụ việc gây chấn động thị trường tài chính khu vực và buộc Chính phủ Trung Quốc phải có biện pháp quản lý với nhiều nền tảng vàng tư nhân khác có mô hình tương tự.
Theo UPI, Time, Redcloudfs, SCMP, SFO-Mai Khang–Nhịp sống thị trường
