Nhiều quốc gia trên thế giới đang “oằn mình” chống lại hiện tượng thời tiết cực đoan khi nền nhiệt tăng cao khiến sức khoẻ con người bị bào mòn nhanh hơn.
Một bà mẹ đơn thân 35 tuổi sống trong căn hộ trên tầng 7 của một khu nhà ở phía nam Paris đang cảm thấy tuyệt vọng khi Pháp trải qua đợt nắng nóng kỷ lục. “Hôm qua tôi ngồi khóc, tôi nghĩ mình sắp chết. Nhà tôi nóng như lò nướng, không thể chịu đựng nổi. Tôi chỉ dám dùng quạt trong thời gian ngắn vì sợ tốn tiền điện. Mỗi đêm tôi chỉ ngủ 2 tiếng. Tôi kiệt sức rồi”, Samira kể lại.
Tuy nhiên, không chỉ có Samira rơi vào tình cảnh này mà hàng triệu người dân khác trên khắp châu Âu từ Đức, Đan Mạch, Cộng hòa Séc cho đến Thuỵ Sĩ đều đang phải tìm cách chống chọi với cái nắng “đổ lửa” mà rất lâu rồi chưa từng xảy ra ở khu vực này. Thậm chí, đến một nơi được mệnh danh quanh năm mát mẻ như Thuỵ Sĩ cũng đang phải tìm cách “cứu lấy người dân”.
Thế giới “oằn mình” trước cái nóng
Biến đổi khí hậu toàn cầu không phải là vấn đề của tương lai. Những thay đổi trong khí hậu Trái đất do lượng khí thải nhà kính giữ nhiệt ngày càng tăng của con người đã và đang gây ra những tác động rộng khắp đến môi trường: sông băng và tảng băng đang thu hẹp, băng trên sông và hồ tan sớm hơn, phạm vi phân bố địa lý của thực vật và động vật đang dịch chuyển và cây cối nở hoa sớm hơn.
Và một trong những hậu quả mà biến đối khí hậu mang đến đang tác động rõ nét nhất đến đời sống người dân trên khắp thế giới chính là nhiệt độ tăng cao, phá vỡ kỷ lục xác lập từ nhiều thập kỷ trước. Đơn cử như tại Tây Ban Nha, nhiệt độ kỷ lục mọi thời đại được ghi nhận tại vùng Cantabria, nơi nổi tiếng với thời tiết mát mẻ và cảnh quan xanh tươi. Tương tự, Đức ghi nhận nhiệt độ cao nhất 41,3°C hôm 26/6, vượt qua kỷ lục trước đó là 41,2°C được thiết lập vào ngày 25/7/2019.
“Những con số biết nói” đang cho thấy tình hình thời tiết cực đoan lan rộng khắp châu Âu. Tại Pháp, hơn 44 triệu người trong tổng số 67 triệu dân phải sống trong tình trạng cảnh báo đỏ cao nhất về nắng nóng trong tuần trước với nhiệt độ ban ngày vượt quá 40°C ở nhiều nơi và vẫn ở mức nóng nguy hiểm vào ban đêm.
Ông Andreas Flouris, giáo sư sinh lý học tại Đại học Thessaly, cho biết: “Khu vực chịu tác động nghiêm trọng nhất tất nhiên vẫn là Nam Âu, nơi chúng tôi ghi nhận phần lớn các vụ tai nạn. Nhưng cùng lúc đó, số vụ tai nạn lại đang tăng nhanh nhất ở Trung và Bắc Âu. Nói cách khác, Nam Âu chịu tác động nặng nhất, còn Trung và Bắc Âu đang nóng lên rất nhanh. Nhiệt độ lý tưởng để làm việc vào khoảng 16°C. Khi vượt ngưỡng này, cứ tăng thêm 1°C thì năng suất lao động trung bình giảm khoảng 2%”.
Hàng nghìn trường học vốn không có hệ thống làm mát cũng buộc phải cho học sinh nghỉ sớm hoặc hủy các kỳ thi vì phòng học quá nóng. Tại các siêu thị điện máy, quạt máy và điều hòa di động có thời điểm rơi vào cảnh cháy hàng cục bộ. Giá điện tăng vọt do nhu cầu làm mát tăng cao nhất trong vòng nhiều thập kỷ khiến áp lực kinh tế đè nặng lên các gia đình thu nhập thấp.
Các chấm có màu tím biểu thị 45% trong 854 thành phố được phân tích đã hoặc dự kiến sẽ phá kỷ lục về chỉ số căng thẳng nhiệt (WBGT – nhiệt độ cầu ướt) trong ngày 18 – 30/6/2026. (Ảnh: World Weather Attribution)
Nắng nóng không chỉ bào mòn sức khỏe con người, mà còn làm tổn thương cả hạ tầng đô thị. Nhựa đường chảy mềm, đường ray tàu hỏa giãn nở và cong vênh khi nhiệt độ bề mặt có nơi lên tới 60°C. Nhiều hãng đường sắt lớn phải giảm tốc độ tàu chạy hoặc hủy chuyến vì lo ngại nguy cơ trật bánh, khiến hàng triệu người đi làm mắc kẹt tại các nhà ga oi bức.
Hệ thống y tế rơi vào trạng thái căng thẳng khi các cuộc gọi cấp cứu tăng vọt; người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền đổ về bệnh viện do sốc nhiệt, mất nước hoặc suy hô hấp.
Theo nghiên cứu do mạng lưới khoa học World Weather Attribution (WWA) công bố, đợt nắng nóng liên tiếp phá vỡ hàng loạt kỷ lục tại châu Âu trong tuần qua gần như “không thể xảy ra” nếu quay trở lại 50 năm trước. Các nhà khoa học cho rằng biến đổi khí hậu do con người gây ra là nguyên nhân chính khiến hiện tượng này trở nên cực đoan hơn.
Nhiệt độ tăng cao cực đoan
Chỉ số trung bình toàn cầu về nhiệt độ cảm nhận, số ngày nắng nóng và số đêm nhiệt đới tăng rõ rệt kể từ những năm 1970. Theo dữ liệu, nhiệt độ cảm nhận cao nhất trong 10 ngày nóng nhất mỗi năm tăng trung bình 0,27 ± 0,05°C mỗi thập kỷ kể từ thập niên 1970.
Trong khi đó, nhiệt độ cảm nhận tối thiểu vào những đêm nóng nhất còn tăng nhanh hơn, ở mức 0,32 ± 0,05°C mỗi thập kỷ. Xu hướng này đồng nghĩa với việc trung bình mỗi thập kỷ thế giới ghi nhận thêm 2 ngày có nắng nóng ở mức mạnh, thêm một ngày có nắng nóng ở mức rất mạnh và tăng thêm 2 đêm nhiệt đới.
Nhóm nghiên cứu WWA cũng cho rằng nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng khoảng 1,1°C trong 50 năm qua, làm gia tăng đáng kể khả năng xuất hiện các đợt nắng nóng cực đoan. Đi kèm với đó, nhiệt độ ban đêm đang tăng lên ở mức đáng lo ngại và nắng nóng ban đêm đặc biệt nguy hiểm, vì cơ thể không có đủ thời gian để hạ nhiệt và phục hồi.
Theo báo cáo, các đợt nóng ban đêm với cường độ như hiện nay có khả năng xảy ra cao gấp khoảng 100 lần so với năm 2003 – thời điểm đợt nắng nóng lịch sử khiến hơn 70.000 người thiệt mạng.
Nhiệt độ cảm nhận cực đại trong 10 ngày nóng nhất mỗi năm đã tăng tại phần lớn khu vực trên thế giới. Mức tăng mạnh nhất được ghi nhận ở châu Âu, Bắc Phi và Bán đảo Ả Rập, nơi nhiệt độ cao hơn tới 4°C, thậm chí cục bộ đạt 5°C so với giai đoạn những năm 1970.
Bản đồ thể hiện sự khác biệt giữa những năm 1970 và 10 năm gần đây (2015 – 2024) đối với chỉ số về căng thẳng nhiệt. (Ảnh: Natural Earth)
Tại nhiều khu vực khác, nhiệt độ cảm nhận phổ biến tăng từ 2 – 3°C. Tuy nhiên, một số vùng nhỏ ở Greenland, ven biển tây nam Australia cùng một số khu vực thuộc Ấn Độ và Pakistan lại ghi nhận mức giảm từ 1 – 3°C. Kết quả nghiên cứu cũng củng cố phát hiện trước đó về xu hướng giảm của chỉ số Nhiệt độ Khí hậu Nhiệt Toàn cầu (UTCI) tại một số khu vực ở Ấn Độ.
Trong khi đó, nhiệt độ tối thiểu vào ban đêm trong những ngày nóng nhất cũng tăng gần như trên toàn cầu, kể cả tại các khu vực có nhiệt độ ban ngày giảm nhẹ. Mức tăng rõ rệt nhất xuất hiện ở vành đai cận nhiệt đới Bắc bán cầu với nhiệt độ ban đêm tăng tới 6°C ở tây bắc Bắc Mỹ và miền bắc Canada, khoảng 5°C ở Bắc Phi, cùng khoảng 4°C tại châu Âu và Bán đảo Ả Rập.
Cùng với đó, tình trạng nắng nóng gay gắt và đêm nhiệt đới đang xuất hiện ngày càng phổ biến trên phạm vi toàn cầu, đồng thời phạm vi ảnh hưởng của các đợt nắng nóng cũng liên tục mở rộng. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều khu vực vốn trước đây hiếm khi chịu tác động của nắng nóng cực đoan nay bắt đầu ghi nhận hiện tượng này.
Tại vùng cận nhiệt đới như miền nam Bắc Mỹ, nam châu Âu, bắc và nam châu Phi cùng Nam Mỹ, số ngày có nắng nóng gay gắt ở mức mạnh tăng thêm tới 50 ngày mỗi năm. Nhiều khu vực trong số đó cũng ghi nhận số ngày nắng nóng ở mức rất mạnh gia tăng, trong khi bắc châu Phi, bán đảo Ả Rập, Australia và một số khu vực phía tây Bắc Mỹ còn chứng kiến số ngày nắng nóng cực độ tăng rõ rệt.
Ở vùng nhiệt đới, nắng nóng ở mức mạnh hiện gần như kéo dài quanh năm và đang có xu hướng chuyển sang các cấp độ nghiêm trọng hơn. Một số ngoại lệ được ghi nhận tại một số khu vực ở Ấn Độ, Pakistan và vùng ven biển tây nam Australia, nơi số ngày nắng nóng gay gắt giảm xuống, dù Ấn Độ và Pakistan vẫn phải đối mặt với số đêm nhiệt đới ngày càng gia tăng.
Thế giới sẽ ra sao?
Theo bản cập nhật khí hậu toàn cầu giai đoạn 2026 – 2035 từ Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) do Cơ quan Khí tượng Anh (UK Met Office) biên soạn, nhiệt độ trung bình toàn cầu có khả năng tiếp tục tăng ở mức kỷ lục hoặc gần kỷ lục trong 5 năm tới với dự báo nhiệt độ bất thường ở Bắc Cực sẽ tiếp tục cao hơn mức trung bình toàn cầu.
Nhiệt độ trung bình toàn cầu hàng năm gần bề mặt Trái đất trong giai đoạn 2026 – 2030 được dự đoán sẽ dao động từ 1,3°C – 1,9°C, cao hơn mức trung bình của giai đoạn 1850 – 1900.
Báo cáo của WMO cũng cho thấy những mùa hè khắc nghiệt như thời điểm hiện tại sẽ trở thành hiện tượng bình thường trong tương lai gần. “Hiện tượng El Niño được dự báo sẽ xảy ra vào cuối năm 2026, điều này làm tăng khả năng năm 2027 sẽ trở thành năm phá kỷ lục tiếp theo”, Tiến sĩ Leon Hermanson, tác giả chính của báo cáo cho biết.
El Niño là hiện tượng tự nhiên xảy ra khi nhiệt độ bề mặt nước biển ở trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương tăng cao, từ đó gây biến động lớn về mưa, gió và áp suất khí quyển trên phạm vi toàn cầu.
Đồng thời, sự nóng lên toàn cầu có thể vượt quá ngưỡng 1,5°C vào khoảng năm 2030 – 2035, gây ra một loạt những thay đổi sâu sắc trong hệ sinh thái hành tinh.
Trong khi đó, khu vực Bắc Cực đang ấm lên với tốc độ kỷ lục. Nhiệt độ ở Bắc Cực trong năm mùa đông kéo dài tiếp theo ở bán cầu bắc (từ tháng 11 đến tháng 3) được dự đoán sẽ cao hơn 2,8°C so với nhiệt độ trung bình giai đoạn 1991 – 2020. Con số này cao hơn gấp 3,5 lần so với mức chênh lệch nhiệt độ trung bình toàn cầu trong cùng kỳ.
Các dự báo về băng biển Bắc Cực trong giai đoạn tháng 3 năm 2026 – 2035 cho thấy sẽ có sự suy giảm hơn nữa về mật độ băng biển ở biển Barents, biển Bering và iển Okhotsk.
Dự báo về sự bất thường nồng độ băng biển tháng 3 và tháng 9 giai đoạn 2026 – 2035 so với giai đoạn 1991 – 2020.
Mô hình lượng mưa và tuyết rơi cũng đang thay đổi. Trong khi một số khu vực được dự báo sẽ có lượng mưa nhiều hơn, thì những khu vực khác lại được dự báo sẽ có lượng mưa ít hơn.
Tại vùng nhiệt đới và vĩ độ cao, lượng mưa dự kiến sẽ tăng so với giai đoạn tham chiếu 1991 – 2020. Lượng mưa dự kiến sẽ giảm ở vùng cận nhiệt đới, đặc biệt là ở bán cầu nam, nơi dự kiến sẽ có khí hậu ấm hơn.
Báo cáo dự báo lượng mưa cao hơn ở vùng Sahel, Bắc Âu, Alaska và Siberia trong giai đoạn từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2026 – 2030. Tuy nhiên, rừng Amazon có thể sẽ khô hạn hơn trong thời gian này, dẫn đến nguy cơ cháy rừng cao hơn.
Mức nhiệt 1,5°C và 2,0°C được quy định trong Hiệp định Paris đề cập đến sự nóng lên dài hạn kéo dài trong một thời gian dài, chứ không chỉ một năm. Thông thường, thời gian này ít nhất là 2 thập kỷ. Những năm riêng lẻ có nhiệt độ trung bình toàn cầu hàng năm vượt quá mức này không có nghĩa là mục tiêu nhiệt độ dài hạn của Hiệp định Paris là không thể đạt được.
Tuy nhiên việc liên tiếp xuất hiện các năm nóng kỷ lục cho thấy biến đổi khí hậu đang gia tăng nhanh chóng và ngày càng khó kiểm soát.
Trong khía cạnh khác, nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB) công bố hồi tháng 1 về tác động của nắng nóng tại Ấn Độ chỉ ra khi nhiệt độ trung bình tăng đột ngột 1°C, các doanh nghiệp sẽ bị thu hẹp 11,6% quy mô hoạt động trong ngắn hạn. Lực lượng lao động bị mất việc ở nhiều công ty lớn phải dạt sang làm những ngành phi chính thức với năng suất thấp hơn, qua đó gây tổn thất lên đến 4,3% hiệu suất toàn bộ nền kinh tế.
Theo tờ La Tribune, một số chuyên gia nhận định nắng nóng cực đoan đang gây ra “cú sốc kinh tế vĩ mô”. Trong khi nghiên cứu do Đại học Mannheim (Đức) và Ngân hàng Trung ương châu Âu thực hiện công bố hồi tháng 9/2025 cho thấy các đợt nắng nóng, hạn hán và lũ lụt trong mùa hè năm 2025 gây thiệt hại gần 50 tỷ USD) cho kinh tế châu Âu.
Các nhà nghiên cứu cảnh báo tác động kinh tế đối với châu lục này có thể kéo dài trong nhiều năm với tổng thiệt hại có khả năng lên đến 146 tỷ USD vào 2029.
Nông nghiệp cũng là lĩnh vực chịu tác động nặng nề nhất từ các đợt nắng nóng cực đoan. Phân tích của World Weather Attribution (WWA) – mạng lưới nghiên cứu uy tín quy tụ nhiều chuyên gia khí hậu cho thấy đợt nắng nóng lịch sử xảy ra tại Nam Á vào đầu năm 2026 kích hoạt đợt hạn hán trên diện rộng, tàn phá hơn 1 triệu km² đất canh tác. Diễn biến này đang đe dọa nghiêm trọng đến an ninh lương thực cũng như sinh kế của hàng triệu nông dân trong khu vực.
Theo vtcnews.vn
