Tạp chí The Journal of Nutrition mới đây tiết lộ một thông tin đáng chú ý về sức khoẻ.
Có lẽ bạn đã từng nghe nói rằng chế độ ăn Địa Trung Hải giàu cá và rau củ rất tốt cho tim mạch. Giờ đây, nghiên cứu mới cho thấy những thực phẩm này cũng có thể bảo vệ đại tràng bằng cách loại bỏ các tế bào bị tổn thương trước khi chúng có cơ hội chuyển thành ung thư. Quá trình đó được gọi là ferroptosis, và nó đã trở thành mục tiêu nghiên cứu của các nhà khoa học ung thư.
Tế bào ung thư nổi tiếng là có khả năng né tránh các tín hiệu tự hủy diệt bình thường của cơ thể, đó là cách chúng phát triển và lan rộng. Một nghiên cứu năm 2026 trên Tạp chí The Journal of Nutrition đã kiểm tra xem liệu 2 chất dinh dưỡng cụ thể là axit béo omega-3 từ cá và chất xơ lên men từ thực vật có thể hoạt động cùng nhau để kích hoạt ferroptosis trong đại tràng hay không.
Các nhà nghiên cứu đã sử dụng các thí nghiệm trên tế bào, thí nghiệm trên chuột và một thử nghiệm nhỏ trên người để tìm hiểu. Kết quả cho thấy, 2 chất dinh dưỡng này khi kết hợp với nhau trở nên mạnh hơn nhiều so với khi sử dụng riêng lẻ.
Nghiên cứu này được tiến hành như thế nào?
Nghiên cứu đã sử dụng 3 phương pháp khác nhau để kiểm tra cách omega-3 và chất xơ có thể hoạt động cùng nhau trong đại tràng.
Đầu tiên, trong phòng thí nghiệm, các nhà nghiên cứu đã cho tế bào ruột kết của chuột tiếp xúc với axit béo omega-3 gọi là DHA (có trong dầu cá) hoặc một loại axit béo khác, có hoặc không có butyrate. Butyrate là một axit béo chuỗi ngắn do vi khuẩn đường ruột sản sinh ra khi chúng lên men chất xơ từ các loại thực phẩm như trái cây, rau củ và ngũ cốc nguyên hạt.
Thứ hai, các nhà nghiên cứu cho chuột ăn một trong hai chế độ ăn trong 3 tuần. Một nhóm được cho ăn dầu cá kết hợp với pectin, một loại chất xơ có thể lên men được tìm thấy trong táo và các loại trái cây khác. Nhóm còn lại được cho ăn dầu ngô kết hợp với cellulose, một loại chất xơ không lên men tốt trong ruột. Sau 3 tuần, nhóm nghiên cứu đã kiểm tra các tế bào từ ruột kết của chuột.
Cuối cùng, các nhà nghiên cứu đã tiến hành một thử nghiệm trên 30 người trưởng thành khỏe mạnh từ 50 đến 75 tuổi. Những người tham gia được cho ăn 33g chất xơ ngô hòa tan cộng với 7,7g axit béo omega-3 mỗi ngày, hoặc giả dược kết hợp giữa maltodextrin và dầu ngô.
Mỗi giai đoạn kéo dài 30 ngày, với thời gian nghỉ giữa các giai đoạn là 60 ngày. Nhóm nghiên cứu đã phân tích các tế bào ruột kết được thải ra trong mẫu phân để đánh giá tác động của từng chế độ ăn lên đường ruột của người tham gia.
Nghiên cứu đã phát hiện ra điều gì?
Trong các thí nghiệm trên tế bào, sự kết hợp giữa DHA và butyrate tạo ra hiệu quả lớn hơn so với từng hợp chất riêng lẻ. Khả năng sống sót của tế bào giảm mạnh hơn khi kết hợp cả hai. Quá trình peroxy hóa lipid, một dấu hiệu quan trọng của ferroptosis, tăng lên đáng kể. Các nhà nghiên cứu mô tả mối quan hệ này là hiệp đồng, có nghĩa là 2 chất dinh dưỡng khuếch đại tác dụng của nhau.
“Tác dụng của chúng không chỉ đơn thuần là cộng gộp”, Tiến sĩ Robert Chapkin, người đứng đầu nghiên cứu, cho biết trong một thông cáo báo chí. “Chúng bằng cách nào đó đã nhân lên kết quả theo một cách rất ấn tượng, ức chế ung thư ruột kết trong các mô hình tiền lâm sàng”.
Ở chuột, chế độ ăn dầu cá và pectin dẫn đến mức độ tiền chất gây chết tế bào cao hơn trong các tế bào ruột kết so với chế độ ăn kiểm soát, cùng với sự kích hoạt các mạng lưới gen liên quan đến ferroptosis. Sự kích hoạt này được thấy cụ thể ở các tế bào lót ruột kết chứ không phải ở các loại tế bào khác.
Ở người, sự kết hợp giữa chất xơ hòa tan và dầu cá làm thay đổi biểu hiện gen theo hướng kích hoạt các cơ chế ferroptosis trong ruột. Trong khi đó, ở nhóm dùng giả dược, các nhà nghiên cứu ghi nhận xu hướng ngược lại khi những cơ chế bảo vệ này có dấu hiệu bị ức chế.
“Việc tế bào chết đi là một phần của quá trình sinh học bình thường, giúp cơ thể loại bỏ những yếu tố có hại. Tuy nhiên, ở bệnh ung thư, cơ chế này thường bị vô hiệu hóa, khiến các tế bào bất thường tiếp tục tồn tại và phát triển”, ông Chapkin giải thích.
Dù mang lại những kết quả tích cực, nghiên cứu vẫn có những hạn chế nhất định. Phần lớn bằng chứng về tác dụng ức chế ung thư hiện chủ yếu dựa trên các nghiên cứu trước đây trên chuột, chưa được xác nhận trực tiếp trong nghiên cứu này.
Nghiên cứu thí điểm trên người được thực hiện với quy mô nhỏ và chỉ gồm những người trưởng thành khỏe mạnh, thay vì bệnh nhân ung thư đại trực tràng hoặc nhóm có nguy cơ cao mắc bệnh. Vì vậy, các nhà nghiên cứu cho rằng cần tiếp tục tiến hành thêm các nghiên cứu trên những đối tượng này để kiểm chứng kết quả.
Áp dụng như thế nào vào đời sống thực tế?
Trong thực tế, người trưởng thành trung bình ăn ít chất xơ hơn nhiều so với khuyến nghị từ 25 đến 38g mỗi ngày. Hầu hết không thường xuyên ăn cá giàu omega-3. Tin tốt là bạn không cần phải cam kết hoàn toàn với chế độ ăn chay có cá để bắt đầu đi đúng hướng.
Sau đây là một số cách thức mà bạn có thể cân nhắc thực hiện:
Thêm cá béo vào thực đơn hàng tuần của bạn: Cá hồi, cá mòi, cá thu và cá trrout rất giàu EPA và DHA, các omega-3 được sử dụng trong nghiên cứu này. Hãy đặt mục tiêu ăn 2 phần mỗi tuần, phù hợp với hướng dẫn của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ về sức khỏe tim mạch.
Ưu tiên chất xơ dễ lên men: Pectin (trong táo, quả mọng, cam quýt và cà rốt), inulin (trong hành tây, tỏi và rau diếp xoăn) và beta-glucan (trong yến mạch và lúa mạch) đặc biệt tốt trong việc nuôi dưỡng vi khuẩn đường ruột sản sinh butyrate. Đậu, đậu lăng và các loại đậu khác cũng là những nguồn thực phẩm tuyệt vời.
Kết hợp chúng trong cùng một bữa ăn: Vì các chất dinh dưỡng này dường như hoạt động cộng hưởng, nên việc kết hợp chúng trong cùng một món ăn, ví dụ như một bát cá hồi ăn kèm lúa mạch với rau củ nướng, có thể đặc biệt đáng giá.
Hãy dựa vào thực phẩm nguyên chất: Những người tham gia thử nghiệm trên người được bổ sung các chất dinh dưỡng này. Tuy nhiên, phần lớn chuyên gia dinh dưỡng khuyến nghị nên ưu tiên hấp thụ chúng từ thực phẩm nguyên chất khi có thể, bởi thực phẩm nguyên chất còn mang lại thêm các lợi ích khác như cung cấp vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa.
Quan điểm của chuyên gia
Một nghiên cứu gần đây trên Tạp chí The Journal of Nutrition đã bổ sung thêm bằng chứng cho thấy chất béo omega-3 từ cá và chất xơ lên men từ thực vật có thể phối hợp với nhau để ngăn chặn ung thư ruột kết thông qua một con đường tiêu diệt tế bào gọi là ferroptosis.
Bằng chứng trực tiếp nhất đến từ các thí nghiệm trên tế bào và chuột, nhưng một nghiên cứu thử nghiệm nhỏ trên người đã cho thấy các mô hình tương tự trong hoạt động gen ở ruột. Nghiên cứu vẫn còn sơ bộ và cần nhiều nghiên cứu hơn trước khi có thể đưa ra các khuyến nghị cụ thể.
Điều bạn có thể làm ngay từ bây giờ là ăn cá thường xuyên, ăn nhiều chất xơ từ thực vật và cố gắng kết hợp cả hai trong cùng một bữa ăn khi có thể.
(Ảnh minh họa: Internet)=Tuấn Minh-Báo văn hoá
