Tấm vé du học có thể mở ra rất nhiều cơ hội mới, nhưng để biến chuyến đi ấy thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường lao động lại là một hành trình đòi hỏi sự chủ động và chiến lược rõ ràng.
Với nhiều sinh viên hiện nay, du học không còn đơn thuần là câu chuyện học xong một chương trình ở nước ngoài rồi trở về hay tìm một công việc sau khi tốt nghiệp. Ngày càng nhiều người trẻ bắt đầu quan tâm sớm hơn đến việc mình sẽ làm gì sau khi ra trường, cần chuẩn bị năng lực nào, tìm kiếm cơ hội thực tập ra sao và xây dựng các mối quan hệ nghề nghiệp như thế nào ngay từ những năm đầu đại học. Đặc biệt, với những sinh viên muốn ở lại làm việc trong môi trường quốc tế, một tấm bằng hay thành tích học tập tốt có thể chỉ là điểm khởi đầu cho một hành trình dài hơn.
Đã có hơn 1 thập kỷ học tập và làm việc tại Mỹ, anh Phạm Thiện Minh, Quản lý Tài chính Cấp cao, tập đoàn Microsoft (Mỹ), là người đã trải nghiệm khá rõ hành trình này. Trước khi gia nhập Microsoft, anh từng làm việc trong lĩnh vực tài chính tại nhiều tập đoàn công nghệ lớn như DoorDash, eBay, Warner Bros. Discovery.
Hành trình nghề nghiệp của anh Minh cũng không đi theo một đường thẳng, khi từng bước chuyển từ kế toán, phân tích dữ liệu sang tài chính chiến lược. Chính những trải nghiệm trong môi trường học tập và làm việc quốc tế giúp anh có nhiều góc nhìn thực tế về cách một sinh viên Việt Nam có thể chuẩn bị chuyên môn, chủ động tìm kiếm cơ hội và xây dựng network từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường như thế nào.
Đừng đợi đến năm cuối mới nghĩ về sự nghiệp
Với nhiều học sinh, sinh viên, du học thường được hình dung theo một lộ trình khá rõ: sang một đất nước mới, hoàn thành chương trình học, tốt nghiệp rồi bắt đầu tìm việc. Tuy nhiên, theo anh Phạm Thiện Minh, nếu muốn xây dựng sự nghiệp trong môi trường quốc tế, quá trình chuẩn bị có thể phải bắt đầu sớm hơn rất nhiều, thậm chí từ năm nhất đại học.
Trong hành trình suốt 14 năm nơi đất khách, điều anh Minh ước có thể biết sớm hơn không phải là một kỹ năng chuyên môn cụ thể, mà là cách chủ động vạch ra con đường nghề nghiệp ngay từ những năm đầu. Theo anh, thay vì chờ đến khi gần tốt nghiệp mới tìm hiểu thị trường lao động, sinh viên nên sớm xác định lĩnh vực mình quan tâm, tìm hiểu xem các doanh nghiệp tuyển thực tập vào thời điểm nào, cần chuẩn bị những gì và các vòng phỏng vấn thường diễn ra ra sao.
Đặc biệt ở Mỹ, nhiều cơ hội tốt có lịch tuyển dụng tương đối cố định và có thể đóng đơn sớm hơn sinh viên tưởng. Vì vậy, việc biết trước các mốc thời gian có thể tạo ra khác biệt rất lớn trong quá trình chuẩn bị.
“Điều mình ước biết sớm hơn là phải tìm hiểu và tham gia các câu lạc bộ chuyên ngành ngay từ năm đầu, thay vì đợi đến những năm sau. Quan trọng hơn việc chỉ tham gia là nhắm tới vị trí lãnh đạo trong những câu lạc bộ đó, bởi đứng ra tổ chức và dẫn dắt dạy mình nhiều hơn hẳn việc chỉ ngồi dự.
Nên hiểu sớm lộ trình tuyển dụng của từng con đường sự nghiệp mình muốn theo: ngành nào tuyển thực tập từ mùa nào, cần chuẩn bị gì và trước bao lâu, các mốc phỏng vấn rơi vào lúc nào. Biết trước timeline gần như là biết trước nửa cuộc chơi ”, anh Minh chia sẻ.
Theo anh, việc tham gia câu lạc bộ chuyên ngành không đơn thuần để làm đẹp hồ sơ. Khi đứng ra tổ chức một hoạt động hoặc đảm nhận vai trò dẫn dắt, sinh viên buộc phải học cách phối hợp với người khác, giải quyết vấn đề, chịu trách nhiệm và chủ động đưa ra quyết định. Đây cũng là những trải nghiệm khó có thể có được nếu chỉ ngồi trong lớp và hoàn thành các yêu cầu học tập.
Quan trọng hơn, việc tham gia các hoạt động từ sớm giúp sinh viên có thêm thời gian để thử và điều chỉnh hướng đi. Thay vì đến năm cuối mới nhận ra bản thân không phù hợp với một lĩnh vực, người trẻ có thể trải nghiệm từ sớm, quan sát công việc thực tế và chủ động điều chỉnh “bản đồ” sự nghiệp của mình.
“Bản đồ” ấy cũng không nhất thiết phải là một kế hoạch cứng nhắc kéo dài nhiều năm. Điều quan trọng hơn là sinh viên biết mình đang hướng tới đâu, cơ hội tiếp theo xuất hiện khi nào và cần chuẩn bị trước bao lâu để không bỏ lỡ.
Hành trình nghề nghiệp của anh Minh trải qua nhiều lĩnh vực, từ kế toán, phân tích dữ liệu đến tài chính chiến lược
Đây cũng là một trong những bài học gắn với hành trình của chính anh Minh. Từ môi trường đại học tại Mỹ, anh từng bước mở rộng trải nghiệm, chuyển đổi giữa những lĩnh vực và môi trường làm việc khác nhau trước khi làm việc tại các tập đoàn công nghệ lớn. Trên hành trình ấy, anh nhận ra rằng cơ hội nghề nghiệp không chỉ đến từ điểm số hay bằng cấp, mà còn đến từ việc một người chủ động xuất hiện ở đâu, kết nối với ai và chuẩn bị như thế nào trước khi cơ hội xuất hiện.
Bên cạnh việc xây dựng chuyên môn, một yếu tố khác mà anh cho rằng sinh viên Việt Nam cần chuẩn bị sớm là khả năng giao tiếp và trình bày. Trong môi trường quốc tế, việc phân tích tốt một vấn đề chưa chắc đã đủ nếu người khác không hiểu được suy nghĩ của mình.
Nhiều sinh viên Việt có nền tảng tư duy toán học, khoa học tốt, có tính kỷ luật, chăm chỉ và khả năng chịu áp lực cao. Đây là những lợi thế đáng kể khi bước vào ngành công nghệ cũng như các môi trường làm việc cạnh tranh. Tuy nhiên, sự khiêm tốn đôi khi lại khiến người Việt trở thành những “người giỏi nhưng vô hình” trong các cuộc họp hoặc tình huống cần thể hiện quan điểm.
“Ngoài chuyên môn, thứ sinh viên Việt hay thiếu chuẩn bị nhất là khả năng giao tiếp và kể câu chuyện của mình một cách thuyết phục. Chúng ta thường được dạy khiêm tốn và chỉ nói khi thật chắc chắn, nên trong các cuộc họp thường im lặng, và sự im lặng đó dễ bị hiểu là không có ý kiến. Ở môi trường quốc tế, biết phân tích thôi chưa đủ, mà phải biết trình bày để người ngoài chuyên môn cũng hiểu và bị thuyết phục” , anh nói.
Vì thế, sinh viên cần tập nói lên suy nghĩ của mình, học cách diễn đạt một vấn đề sao cho người không cùng chuyên môn cũng có thể hiểu, đồng thời rèn khả năng thuyết phục người khác. Bên cạnh đó là tinh thần chủ động và sẵn sàng nhận trách nhiệm, dám giơ tay nhận những việc khó thay vì chờ được giao.
Đây không phải những phẩm chất chỉ dành cho người đã đi làm. Ngược lại, chúng hoàn toàn có thể được rèn từ thời sinh viên, thông qua việc tham gia các câu lạc bộ, đảm nhận vai trò tổ chức, làm dự án, thuyết trình, tranh luận và chủ động tìm kiếm những trải nghiệm mới.
Trước khi gia nhập Microsoft, anh Minh từng làm việc tại nhiều tập đoàn công nghệ lớn như DoorDash, eBay và Warner Bros. Discovery
Network không chỉ để “xin việc” mà là tài sản nghề nghiệp cần xây từ sớm
Với anh Minh, một trong những yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến hành trình học tập và nghề nghiệp trong môi trường quốc tế là network – mạng lưới các mối quan hệ mà một người chủ động xây dựng và duy trì theo thời gian. Đây không đơn thuần là danh sách những người quen biết mà có thể trở thành nguồn thông tin, kinh nghiệm và cơ hội quan trọng, đặc biệt với những sinh viên mới bước vào một môi trường hoàn toàn xa lạ.
Từ trải nghiệm của mình, anh nhận thấy nhiều sinh viên chỉ bắt đầu nghĩ đến networking khi cần tìm thực tập, xin việc hoặc đang đứng trước một bước ngoặt nghề nghiệp. Khi đó, việc xây dựng một mối quan hệ đủ tin cậy trong thời gian ngắn thường không dễ. Ngược lại, nếu bắt đầu từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, sinh viên có thể từng bước mở rộng vòng kết nối, hiểu hơn về ngành mình theo đuổi và biết được những cơ hội có thể xuất hiện ở đâu.
Trong hành trình qua nhiều công ty, anh Minh nhận ra gần như ở mỗi bước ngoặt nghề nghiệp đều có một người quen từng mở giúp anh một cánh cửa, giới thiệu một cơ hội hoặc đơn giản là nói tốt về anh vào đúng thời điểm. Tuy nhiên, những kết nối đó không xuất hiện một cách tình cờ, mà được hình thành từ quá trình gặp gỡ, trao đổi và duy trì quan hệ trong thời gian dài.
“Network không phải đi xin xỏ mà là một mối quan hệ hai chiều, xây bằng sự chân thành và tích lũy theo thời gian. Bạn cho đi giá trị trước, thực sự tò mò về câu chuyện của người khác và quan tâm đến họ, chứ không chỉ tìm đến để nhờ một việc. Khi cần, mạng lưới đó sẽ tự nhiên đứng về phía bạn” , anh Minh chia sẻ.
Theo anh, sinh viên có thể bắt đầu xây dựng network từ những điều rất đơn giản. Đó có thể là chủ động hỏi một anh chị đi trước về ngành học, tìm hiểu kinh nghiệm thực tập, tham gia một hoạt động chuyên môn, kết nối với một người đang làm công việc mình quan tâm hoặc duy trì liên lạc sau một lần gặp gỡ. Điều quan trọng không phải là quen thật nhiều người, mà là tạo ra những mối quan hệ có chất lượng và thực sự hiểu mình đang kết nối với ai.
Đặc biệt, với sinh viên Việt Nam mới sang Mỹ, anh Minh cho rằng cộng đồng người Việt cũng là một nguồn lực đáng tận dụng trong quá trình xây dựng network. Những người đi trước đã trải qua các vấn đề tương tự về học tập, văn hóa, tìm việc hay thích nghi với môi trường mới nên có thể đưa ra những lời khuyên rất thực tế.
“Người Việt ở Mỹ có động lực giúp nhau nhiều hơn và quan trọng hơn, họ hiểu chính xác những khó khăn mà các em sinh viên mới sang đang trải qua vì họ đã từng đi đúng con đường đó ”, anh nói.
Theo anh Minh, xây dựng mạng lưới quan hệ nghề nghiệp và tích lũy kinh nghiệm thực tế là những yếu tố quan trọng bên cạnh thành tích học tập
Trong thời gian học tại Ohio, anh Minh từng đảm nhận vị trí chủ tịch hội sinh viên Việt Nam quốc tế. Từ những kết nối trong cộng đồng này, anh có cơ hội tiếp cận thêm các sân chơi và mạng lưới rộng hơn, trong đó có cuộc thi business case của Deloitte ở vùng Midwest hay mạng lưới người Việt tại New York. Với anh, đó là một ví dụ cho thấy cộng đồng cùng nguồn gốc có thể trở thành điểm tựa để bước ra những vòng kết nối lớn hơn, thay vì trở thành một không gian khép kín.
“Cộng đồng người Việt không phải cái kén để trốn, mà là điểm tựa để bước ra xa hơn. Nói như vậy không có nghĩa là chúng ta chỉ quanh quẩn với nhau mà không giao lưu với bạn bè quốc tế. Điều quan trọng là phải phát huy tối đa lợi thế từ cộng đồng mình, rồi từ đó quay lại đóng góp và dìu dắt người đi sau” , anh Minh chia sẻ.
Theo anh, để network thực sự có giá trị, sinh viên cũng cần thay đổi cách tiếp cận. Thay vì chỉ tìm đến một người khi cần nhờ giới thiệu việc làm hoặc xin một cơ hội, người trẻ có thể bắt đầu bằng sự tò mò chân thành về công việc, hành trình và kinh nghiệm của đối phương. Một câu hỏi cụ thể, một cuộc trò chuyện ngắn hay việc chủ động duy trì liên lạc sau lần gặp đầu tiên đôi khi có ý nghĩa hơn một lời đề nghị quá trực tiếp:
“Cách tận dụng mạng lưới mối quan hệ không phải là chờ ai đó đưa tay ra giúp mình, mà cần chủ động kết nối. Khi đã vững hơn một chút, hãy quay lại giúp lớp sau, vì mạng lưới chỉ mạnh lên khi có người chịu kéo nhau lên”.
Từ góc nhìn đó, networking không nên được xem như một kỹ năng chỉ cần đến khi sinh viên chuẩn bị đi thực tập hoặc tìm việc. Đây là một quá trình có thể bắt đầu từ năm nhất và phát triển song song với chuyên môn. Mỗi người mình gặp, mỗi dự án cùng tham gia hay mỗi cuộc trò chuyện nghiêm túc đều có thể trở thành một mắt xích trong hành trình nghề nghiệp về sau.
Và khi đã có đủ trải nghiệm, người trẻ cũng có thể chuyển từ vị trí “người nhận kết nối” sang “người tạo kết nối”. Một anh chị từng giúp mình có thể trở thành người mình giới thiệu cho một sinh viên khóa sau; một cơ hội mình từng được trao có thể được tiếp nối bằng việc mở thêm một cánh cửa cho người khác. Theo anh Minh, đó mới là cách một network thực sự lớn lên, không phải càng nhiều người quen càng tốt, mà là càng nhiều mối quan hệ có sự tin tưởng, trao đổi và hỗ trợ lẫn nhau thì mạng lưới càng có giá trị.
Với những sinh viên đang chuẩn bị du học hoặc muốn bước vào môi trường làm việc quốc tế, bài học từ hành trình của anh Minh vì thế không chỉ nằm ở chuyện học tốt hay tìm được một công việc. Đó còn là việc chủ động từ sớm: biết mình muốn đi đâu, biết cơ hội xuất hiện vào thời điểm nào, tìm đúng người để học hỏi, tận dụng cộng đồng mình đang có và đồng thời đủ chủ động để bước ra khỏi vùng an toàn.
Bởi một tấm bằng có thể là điểm khởi đầu, nhưng để biến những năm tháng du học thành một hành trình nghề nghiệp dài hạn, sinh viên còn cần tự xây cho mình năng lực, mạng lưới và một “bản đồ” đủ rõ để không phải chờ cơ hội đến một cách tình cờ.
Nhật Linh – Design: Hoàng Sơn-Đời sống pháp luật
