Từ một kỹ sư phần mềm bình thường, chàng trai xuất thân từ vùng núi Phúc Kiến đã thay đổi hoàn toàn cách thế giới tiêu thụ nội dung số và từng bước chạm đến ngôi vị người giàu nhất Trung Quốc.
Đằng sau một đế chế công nghệ mang tên TikTok bóp nghẹt mọi luồng lưu lượng Internet toàn cầu và thao túng thói quen của hàng tỷ người, lại là một khối óc được nhào nặn từ những tư duy vô cùng thực tế. Khối tài sản khổng lồ giúp Trương Nhất Minh (Zhang Yiming) (sinh ngày 1/4/1983) bước lên ngôi vị người giàu nhất Trung Quốc. Tháng 6 năm 2026 đánh dấu một cột mốc lịch sử đối với làng công nghệ thế giới khi Trương Nhất Minh (Zhang Yiming) chính thức vượt qua tỷ phú Ấn Độ Mukesh Ambani để trở thành người giàu thứ hai châu Á.
Đó là kết quả của một hành trình dị biệt, nơi một kỹ sư từng nếm mùi thất bại và bị “phong sát” tàn nhẫn, đã dùng thuật toán để định hình lại thế giới.
Chàng sinh viên công nghệ với 4 tiêu chí chọn trường kỳ lạ
Hạt giống cho một bộ óc công nghệ vĩ đại được gieo mầm vào tháng 4/1983 tại vùng núi Vĩnh Định, tỉnh Phúc Kiến. Khác với những gia đình viên chức khuôn phép, cha mẹ Trương Nhất Minh lại vô cùng cởi mở, thường xuyên kể cho con trai nghe về những công nghệ mới ở nước ngoài. Sự giáo dục phóng khoáng này đã định hình nên một tính cách độc lập và đầy quyết đoán.
Khi đứng trước ngưỡng cửa đại học vào năm 2001, chàng thanh niên Trương Nhất Minh không chọn trường theo danh tiếng mà tự đặt ra bốn tiêu chí vô cùng thực dụng: phải là trường tổng hợp, gần biển để thỏa mãn sở thích ăn hải sản, xa nhà để không bị phụ huynh quản thúc và phải có tuyết rơi vào mùa đông. Đại học Nam Khai ở Thiên Tân là cái tên duy nhất đáp ứng trọn vẹn những yêu cầu kỳ quặc này.
Khi Zhang còn nhỏ, bố mẹ ông không quản con nghiêm ngặt như những gia đình khác, mà tạo cho ông một môi trường sống tự do, thoải mái, điều này đã giúp ông hình thành tính cách luôn tự làm chủ mọi việc và tự quyết định tương lai của chính mình.
Quãng đời sinh viên của Trương Nhất Minh là những chuỗi ngày đắm chìm trong mã lệnh và máy tính. Sau khi nhận ra ngành vi điện tử quá nhàm chán, ông kiên quyết chuyển sang công nghệ phần mềm. Là một nam sinh khô khan, ông tìm ra cách giao tiếp xã hội độc đáo: chuyên đi sửa máy tính và cài win dạo cho các bạn nữ. Chính kỹ năng này không chỉ giúp ông tìm được tình yêu của đời mình mà còn mang đến những người đồng chí hướng, điển hình là Lương Nhữ Ba, người bạn cùng phòng và cũng là người kế nhiệm vị trí CEO ByteDance của ông sau này.
Bốn lần khởi nghiệp dang dở và sự khai sinh của thuật toán TikTok
Thương trường không bao giờ trải thảm đỏ cho những kỹ sư chỉ biết gõ phím, và Trương Nhất Minh đã phải trả giá bằng bốn lần khởi nghiệp dang dở. Năm 2005, sau khi ra trường, dự án phần mềm quản lý văn phòng của ông phá sản chỉ sau vài tháng vì đi trước thời đại quá xa. Không nản chí, ông gia nhập Kuxun làm kỹ sư thuật toán du lịch, rồi thử việc tại Microsoft nhưng nhanh chóng rời đi vì công việc quá nhàn hạ. Những năm sau đó, ông tiếp tục dấn thân vào mạng xã hội Fanfou cùng Vương Hưng (CEO Meituan hiện tại) và điều hành nền tảng bất động sản Cửu Cửu Phòng (99fang). Dù không đạt đến đỉnh cao vinh quang, những trạm dừng chân này đã trang bị cho ông một vũ khí vô giá: khả năng thấu hiểu dữ liệu người dùng và kỹ năng phân phối thông tin cốt lõi.
Vào tháng 3/2012, trong một căn hộ dân sinh chật hẹp ở Bắc Kinh, Trương Nhất Minh vạch ra con đường lần thứ năm. Nhận thấy các trang báo truyền thống quá rườm rà và không hiểu độc giả, ông thành lập ByteDance với triết lý hoàn toàn mới. Thay vì thuê biên tập viên viết bài, ông dùng thuật toán để phân tích từng cú nhấp chuột, thời gian nán lại của người dùng, từ đó đề xuất đúng những gì họ muốn. Sản phẩm tin tức Toutiao ra đời như một quả bom, phá vỡ mọi quy tắc của ngành truyền thông truyền thống và đánh dấu kỷ nguyên thông tin tự tìm đến con người.
Douyin (TikTok phiên bản Trung Quốc) từng bị “phong sát” bởi ông trùm Tencent
Thành công của Toutiao là bệ phóng hoàn hảo để ByteDance tiến vào kỷ nguyên video ngắn với Douyin (2016) và TikTok toàn cầu. Thế nhưng, khi thuật toán bành trướng quyền lực, nó cũng kéo theo những cuộc chiến sinh tử tàn khốc. Nổi bật nhất là màn đối đầu không khoan nhượng với Mã Hóa Đằng vào tháng 5/2018.
Khi Trương Nhất Minh lên tiếng ăn mừng TikTok lên đỉnh thế giới và tố cáo WeChat đang bóp nghẹt các liên kết của mình, vị chủ tịch Tencent đã lạnh lùng đe dọa kiện tội phỉ báng. Đằng sau những bình luận châm biếm trên mạng là một chiến dịch “phong sát” toàn diện, nơi Tencent dùng vị thế độc quyền chặn đứng dòng chảy lưu lượng của Douyin, buộc ByteDance phải đáp trả bằng các quy định cấm cửa tương tự.
Chưa dừng lại ở đó, niềm tin mù quáng vào việc “thuật toán là trung lập” của Trương Nhất Minh đã bị đập nát vào tháng 4/2018. Ứng dụng giải trí khổng lồ “Nội hàm đoạn tử” (Neihan Duanzi) của hãng bị cơ quan quản lý Trung Quốc cấm cửa vĩnh viễn vì nội dung dung tục. Đêm hôm đó, vị tỷ phú kiêu hãnh phải viết một bức tâm thư xin lỗi, cay đắng thừa nhận bản thân đã chạy theo tăng trưởng mà bỏ quên trách nhiệm xã hội.
Ở quy mô quốc tế, TikTok cũng liên tục lao đao vì các lệnh cấm tại Ấn Độ và sức ép địa chính trị khốc liệt từ Mỹ, buộc Trương Nhất Minh phải vận dụng mọi kỹ năng đàm phán để cứu lấy đế chế của mình.
Đi qua giông bão, triết lý quản trị “thực dụng lãng mạn” của Trương Nhất Minh càng lộ rõ. Tại ByteDance, ông kiên quyết xóa bỏ các chức danh sáo rỗng, cấm gọi “sếp” hay “lão đại”, tạo ra một hệ thống phẳng tuyệt đối để mọi ý tưởng đều được lắng nghe. Tuy nhiên, khi công ty đang trên đỉnh vinh quang, ông lại đưa ra một quyết định gây sốc toàn cầu.
Tháng 5/2021, ông chính thức từ chức CEO, nhường lại quyền trượng cho người bạn thân Lương Nhữ Ba. Sự lùi bước này không phải là từ bỏ, mà là cách để ông thoát khỏi những công việc điều hành vụn vặt, dành thời gian nghiên cứu công nghệ AI, giáo dục và đầu tư dài hạn.
Bất chấp việc vắng bóng trên truyền thông, cỗ máy in tiền ByteDance vẫn vận hành hoàn hảo, đẩy khối tài sản của Trương Nhất Minh lên những nấc thang không tưởng. Tháng 3/2025, ông chính thức trở thành người giàu nhất Trung Quốc. Đến tháng 6/2026, với sự bùng nổ của các mô hình trí tuệ nhân tạo, ông tiếp tục vượt qua các tài phiệt lâu đời để trở thành người giàu thứ hai toàn châu Á. Hành trình vươn lên của Trương Nhất Minh không chỉ là một kỳ tích về tài chính, mà còn là một minh chứng sống động cho việc một người thợ sửa máy tính có thể lập trình lại toàn bộ trật tự thế giới thông qua thuật toán.
Khánh Hoàng–Phụ Nữ Mới
