Quốc ôm mộng dẫn đầu AI nhưng tuyệt đối không được đuổi việc người lao động.
Theo tờ SCMP và Wall Street Journal (WSJ), trong khi cả thế giới đang đau đầu nhìn AI cướp đi hàng triệu sinh kế, Trung Quốc lại chọn đi một nước cờ cực kỳ táo bạo, đó là thúc đẩy AI nhưng cấm tiệt việc sa thải nhân sự.
Mùa hè năm ngoái, một cuộc họp mang tính bước ngoặt đã diễn ra dưới sự chủ trì của Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong (He Lifeng). Đại diện của những tập đoàn lớn nhất đất nước, từ các gã khổng lồ công nghệ, các ngân hàng quốc doanh cho đến những nhà sản xuất ô tô hàng đầu, đã được triệu tập để trả lời một câu hỏi duy nhất: Trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ tác động thế nào đến lực lượng lao động của họ?
Câu trả lời nhận được đã khiến phòng họp lặng đi. Nhiều doanh nghiệp thẳng thắn thừa nhận rằng dù AI có thể tạo ra một số vị trí mới trong vài năm tới, nhưng việc ứng dụng toàn diện công nghệ này cũng sẽ quét sạch ít nhất 30% nhân sự hiện tại của họ.
Ngay lập tức, vào cuối năm ngoái, một mệnh lệnh ngầm nhưng vô cùng đanh thép từ chính phủ Trung Quốc đã được gửi tới các nhà tuyển dụng, đặc biệt là các công ty công nghệ đang sở hữu lực lượng lao động trẻ tuổi: Hãy phát triển AI, nhưng tuyệt đối không được cắt giảm nhân sự.
Lựa chọn cân não giữa năng suất và ổn định xã hội
Quyết định này của Bắc Kinh là một phản ứng mạnh mẽ trước làn sóng lo ngại đang ngày một dâng cao trên toàn cầu về sự tàn phá của AI đối với thị trường lao động. Tại Mỹ, nỗi sợ mất việc làm đang bao trùm khắp các văn phòng. Những tân cử nhân không ngần ngại la ó ngay trong lễ tốt nghiệp khi nghe các diễn giả ca ngợi AI.
Thậm chí tại bang California, cái nôi của những tiến bộ công nghệ hàng đầu nhưng cũng là nơi chứng kiến làn sóng sa thải hàng loạt, Thống đốc Gavin Newsom đã phải ký một sắc lệnh hành pháp nhằm tìm kiếm các giải pháp hỗ trợ cho những người lao động bị AI thay thế.
Trung Quốc không muốn kịch bản hỗn loạn đó xảy ra trên đất nước mình. Dù các doanh nghiệp Trung Quốc đang chạy đua khốc liệt để giữ vị thế dẫn đầu trong cuộc cách mạng AI toàn cầu, Bắc Kinh vẫn đặt ra những ranh giới đỏ nghiêm ngặt nhằm ngăn chặn việc dùng máy móc thay thế con người.
Nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đang phải đối mặt với những thách thức lớn về tâm lý thất vọng của giới trẻ, khi hàng triệu sinh viên tốt nghiệp đại học phải cạnh tranh khốc liệt để giành giật số lượng ít ỏi các công việc văn phòng chất lượng cao.
Theo số liệu chính thức từ chính phủ, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên từ 16 đến 24 tuổi tại các khu vực đô thị nước này, không bao gồm học sinh sinh viên, đã chạm mốc 16% vào tháng 4 vừa qua.
Nhận định về bài toán khó này, chuyên gia Kyle Chan từ Viện Brookings, người chuyên nghiên cứu về phát triển công nghệ và chính sách công nghiệp của Trung Quốc, cho rằng Bắc Kinh đang nỗ lực cân bằng giữa hai ưu tiên lớn là ổn định xã hội và tăng trưởng năng suất. AI là một công nghệ mang tính chuyển đổi mạnh mẽ, và chính điều này đang buộc giới chức trách phải đưa ra những sự đánh đổi vô cùng khó khăn.
Để hóa giải áp lực, chiến dịch thúc đẩy AI mang tên “AI+” được Trung Quốc công bố vào tháng 8 năm ngoái đã khôn ngoan ưu tiên ứng dụng công nghệ này vào các lĩnh vực như sản xuất chế tạo và logistics. Đây là những ngành công nghiệp ít nhạy cảm hơn đối với nguy cơ chuyển dịch lao động trí óc, giúp giảm bớt rủi ro đối với nhóm lao động văn phòng vốn đang rất nhạy cảm.
Trừng phạt doanh nghiệp lợi dụng AI để ép người
Cuối năm ngoái, Bộ Nhân lực và An sinh Xã hội Trung Quốc đã yêu cầu các doanh nghiệp kiềm chế tối đa việc sa thải nhân viên khi ứng dụng AI. Khác với trước đây khi các công ty chỉ cần sự đồng ý của cơ quan quản lý trước khi tiến hành sa thải quy mô lớn, giờ đây họ phải giải trình chi tiết lý do cắt giảm. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp buộc phải chứng minh rằng việc sa thải không liên quan đến việc AI thay thế con người.
Những vụ tranh chấp lao động chấn động dư luận gần đây tại Trung Quốc là minh chứng rõ nhất cho thông điệp cứng rắn này từ chính quyền, khiến các doanh nghiệp phải suy nghĩ kỹ trước khi muốn đơn phương chấm dứt hợp đồng với nhân viên vì lý do tự động hóa.
Tại Hàng Châu, trung tâm công nghệ giàu có ở phía đông Trung Quốc, một người đàn ông họ Chu đã làm việc hơn một thập kỷ tại một công ty công nghệ với vai trò giám sát kiểm soát chất lượng, chịu trách nhiệm rà soát các lỗi do mô hình AI của công ty tạo ra. Mức thu nhập hàng năm của anh đạt khoảng 44.000 USD, một con số đáng mơ ước và là nguồn thu nhập chính để anh gánh vác khoản nợ mua nhà cũng như nuôi sống gia đình.
Mọi chuyện thay đổi vào tháng 1 năm ngoái khi công ty bắt đầu sử dụng chính công nghệ AI nâng cấp để làm thay công việc của anh Chu. Ban lãnh đạo yêu cầu chuyển anh sang một vị trí khác với mức lương bị cắt giảm tới 40%. Anh Chu từ chối và ngay lập tức bị sa thải.
Nhìn thấy thị trường lao động ngày càng thu hẹp và nỗi sợ hãi bị công nghệ đào thải đè nặng, anh Chu quyết định khởi kiện công ty ra tòa án địa phương.
Kết quả, tòa án Hàng Châu đã phán quyết phần thắng thuộc về người lao động. Công ty công nghệ này bị buộc phải bồi thường cho anh Chu số tiền tương đương khoảng 38.000 USD vì hành vi sa thải trái luật.
Luật sư Giang Hiểu Đồng thuộc Công ty Luật Chiết Giang Vũ Phong, người đại diện pháp lý cho anh Chu, khẳng định vụ việc này là một lời cảnh báo pháp lý mạnh mẽ và rõ ràng gửi tới toàn bộ các doanh nghiệp trong ngành. Các công ty không thể lấy lý do nâng cấp công nghệ AI như một tấm bình phong để thực hiện các đợt sa thải ngầm hoặc cắt giảm lương một cách bất công.
Một kịch bản tương tự cũng diễn ra tại Bắc Kinh với người đàn ông họ Lưu, người đã có 15 năm cống hiến trong việc thu thập dữ liệu bản đồ cho một tập đoàn công nghệ. Đến năm 2024, khi công ty tự động hóa quy trình này bằng AI, anh Lưu bị mất việc. Anh đã nộp đơn yêu cầu trọng tài phân xử và giành chiến thắng thuyết phục với khoản bồi thường xứng đáng.
Chính quyền thành phố Bắc Kinh sau đó đã chủ động dùng trường hợp của anh Lưu làm ví dụ điển hình để nhắc nhở các nhà tuyển dụng rằng AI không bao giờ là lý do hợp lệ để đuổi việc nhân viên.
Thay vào đó, doanh nghiệp có nghĩa vụ phải đào tạo lại và tái bố trí công việc cho những nhân sự bị ảnh hưởng bởi công nghệ. Cơ quan nhân sự của chính quyền Bắc Kinh nhấn mạnh rằng khi người sử dụng lao động được hưởng lợi từ công nghệ, họ cũng đồng thời phải gánh vác trách nhiệm đối với xã hội.
Đối phó
Trước sức ép từ chính phủ, các nhà quản lý nhân sự tại một số công ty công nghệ Trung Quốc thừa nhận họ không thể sa thải ồ ạt, nhưng đã âm thầm điều chỉnh bằng cách thay đổi mô tả công việc và tái cấu trúc quy trình làm việc. Họ hướng nhân viên chuyển giao các công việc đơn giản, lặp đi lặp lại cho AI để tập trung vào các nhiệm vụ phức tạp hơn, đòi hỏi kỹ năng tương tác giữa người với người như chăm sóc khách hàng.
Tuy nhiên, một hệ quả đáng ngại khác lại xuất hiện, đó là các doanh nghiệp đang ngày càng ít mặn mà trong việc tuyển dụng và đầu tư đào tạo cho những nhân sự chưa có kinh nghiệm.
John Xie, nhà đồng sáng lập của một công ty khởi nghiệp phần mềm tại Quảng Châu, chia sẻ rằng hồi đầu năm nay anh đã tự tạo ra một số “trợ lý AI” để phục vụ công việc. Anh đặt tên cho một trợ lý ảo là “Nghiên cứu viên tập sự Tiểu Trương” để chuyên làm khảo sát thị trường, phân tích hành vi người dùng, và một trợ lý khác mang tên “Trợ lý Tiểu Lý” để quản lý lịch trình, chuẩn bị tài liệu thuyết trình.
Sau vài tuần huấn luyện chuyên sâu và tinh chỉnh dựa trên dữ liệu nội bộ của công ty, John Xie kinh ngạc nhận ra các “nhân viên AI” này có thể thay thế hoàn hảo các thực tập sinh và những nhân sự cấp dưới có dưới hai năm kinh nghiệm.
Nhà sáng lập này bày tỏ sự lo ngại thực sự cho thế hệ trẻ. Các sinh viên mới tốt nghiệp thông thường phải mất nhiều năm lăn lộn thực tế mới tích lũy đủ kinh nghiệm, thế nhưng AI giờ đây chỉ cần vài tuần hoặc vài tháng để làm chủ hoàn toàn những kỹ năng tương tự. Điều này vô hình trung đang đóng sập cánh cửa bước vào thị trường lao động của những người trẻ tuổi, tạo ra một thách thức mới cho bài toán an sinh xã hội mà Trung Quốc đang nỗ lực giải quyết.
*Nguồn: SCMP, WSJ-Băng Băng-Nhịp sống thị trường
