Có nhiều giai thoại xoay quanh cụm từ cá gỗ, theo thời gian, nhiều người gán cụm từ này với người dân xứ Nghệ. Ca sĩ Hương Tràm lên tiếng giải thích về chi tiết này sau gần một tuần MV “Gái Nghệ” ra mắt.
Lời giải cho cá gỗ trong MV
Hương Tràm tạo bước chuyển rõ rệt về hình ảnh lẫn âm nhạc với MV Gái Nghệ .
Thay vì tái hiện Nghệ An bằng những khung cảnh thơ mộng quen thuộc, ê-kíp lựa chọn chính những chất liệu đời thường nhất: chợ Vinh, xe lam cũ, cá gỗ, ghế nhựa, chiếu hoa, khu tập thể cũ hay áo thể thao màu vàng gợi nhớ CLB Sông Lam Nghệ An.
Đáng lưu ý, hình ảnh cá gỗ trong một bố cục giống không gian triển lãm, biến biểu tượng quen thuộc của người Nghệ thành một chất liệu thị giác mang màu sắc pop-art.
Có nhiều giai thoại xoay quanh cụm từ cá gỗ, theo thời gian, nhiều người gán cụm từ này với người dân xứ Nghệ.
Với người Nghệ An, cá gỗ không chỉ gợi nhắc giai thoại về sự nghèo khó, hiếu học và tinh thần vượt khó mà còn từng bị biến thành một định kiến vùng miền, gắn với cách nhìn phiến diện về sự “keo kiệt”.
Nhiều ý kiến cho rằng việc đưa hình tượng cá gỗ vào một sản phẩm giải trí đại chúng có thể làm gia tăng định kiến.
Lên tiếng về chi tiết này, Hương Tràm khẳng định trong MV, cá gỗ mang ý nghĩa khác. “Người ta vẫn nhắc đến xứ Nghệ với điển tích cá gỗ. Nhưng với Tràm, đó chưa bao giờ là câu chuyện của sự nghèo khó, mà là biểu tượng của ý chí. Là những đứa trẻ lớn lên trong gian khó nhưng luôn mang trong mình khát vọng học hành, khát vọng vươn lên. Là những con người chắt chiu từng ngày để làm rạng danh gia đình, dòng họ và quê hương”, ca sĩ chia sẻ.
Hương Tràm cũng khẳng định cả ê-kíp hầu hết là người dân xứ Nghệ. “Con người xứ Nghệ chưa bao giờ thôi ấm áp. Họ sẵn sàng sẻ chia với nhau từng bát cơm, manh áo mỗi khi hoạn nạn. Có lẽ chính vì vậy mà nghĩa đồng bào nơi đây luôn khiến Tràm xúc động mỗi lần nhớ về”, Hương Tràm nói thêm.
Thêm góc nhìn về chi tiết cá gỗ
Từ câu chuyện tiếu lâm, con cá gỗ được lan truyền như một chuyện có thật gắn với nhân vật, địa chỉ cụ thể tại Nghệ An.
Trong một bài khảo cứu công bố năm 2009, PGS.TS Phạm Lan Oanh – Phó Viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam đã công bố bản gốc của chuyện con cá gỗ, giúp công chúng có thêm cái nhìn đa chiều.
Qua khảo sát hơn 20 dị bản truyện cười dân gian Việt Nam, tác giả cho biết chỉ có một bản do nhà nghiên cứu Ninh Viết Giao sưu tầm kể về “ông đồ Nghệ” mang cá gỗ.
Bản kể của tác giả Ninh Viết Giao cho biết: “Một thầy đồ Nghệ lên đường ra Bắc tìm nơi dạy học. Lên đường thầy mang theo con cá gỗ. Thầy đã mất công nhiều ngày đêm để tạc con cá gỗ y như cá thật. Thầy chỉ giắt trong lưng quần quan tiền để đi đường uống nước. Đến buổi ăn, thầy vào quán bên đàng để ngồi nhờ xin bà hàng chút nước mắm để ăn cơm nắm.
Theo chia sẻ của ca sĩ, người dân Nghệ An chờ mưa gió tạnh để cùng Hương Tràm hoàn thành các cảnh quay.
Thầy tìm chỗ khuất, ngồi ăn. Cá gỗ được chạm vẽ tinh vi, lại phết qua lớp sơn mỏng, bỏ vào bát nước mắm, ai trông thấy, óng ánh như cá rán mỡ: đẹp mắt và ngon miệng. Cơm ăn hết, nước mắm vơi, thầy lấy con cá chùi sạch cẩn thận, gói giấy lại, bỏ vào túi, rồi xin chút nước tráng miệng. Đến giờ ăn khác, thầy lại vào hàng, nói với nhà hàng để lại cho bát gạo và thổi hộ niêu cơm.
Cơm chín, cá gỗ lại được bày ra và thầy lại xin chút nước mắm. Cứ thế, cho đến nơi dạy học. Cuối năm, khi về nhà, “cá gỗ” vẫn nguyên cá, và quan tiền dắt theo vẫn “nguyên quan” vì có ai nỡ lấy tiền thầy, khi thầy xin chút nước tráng miệng”.
Một số dị bản khác nhắc đến người Nghệ nhưng không hề đề cập đến nghề dạy học, trong khi phần lớn các bản còn lại chỉ xoay quanh hình tượng một người keo kiệt, hà tiện mà không gắn với bất kỳ vùng miền nào.
Bản kể Tiếu lâm Việt Nam , Tam Tam (NXB Đồng Nai, 1999) ghi tên truyện là Cho khát nước chết luôn , lại cho nội dung khác:
“Một anh nhà giàu hà tiện vắt cổ chày ra nước, bữa cơm không dám mua thức ăn. Anh ta treo một con cá gỗ lơ lửng giữa nhà, dặn các con khi ăn cơm thì nhìn lên cá gỗ, chép miệng một cái rồi hãy và, thế cũng coi như được ăn cơm với cá rồi. Đứa con út mới lên bốn tuổi háu ăn, nhìn lên con cá gỗ, chép miệng luôn mấy cái rồi mới và cơm. Thằng anh trông thấy liền mách bố: ‘Thằng này nó chép miệng mấy cái liền mới và cơm đấy bố ạ!’. Anh ta mắng: ‘Cứ để cho nó ăn mặn cho khát nước chết”.
Điều mà truyện cười dân gian muốn phê phán không phải con người xứ Nghệ, mà là thói bủn xỉn và tiết kiệm quá mức.
Hình tượng cá gỗ chỉ là một đạo cụ tạo nên tình huống gây cười, tương tự nhiều truyện dân gian khác về những người hà tiện đến mức sẵn sàng đánh đổi cả sự tiện nghi, tình cảm hay thậm chí tính mạng để giữ của.
Theo PGS.TS Phạm Lan Oanh, cá gỗ là hình ảnh tiêu biểu cho mô típ truyện về kẻ keo kiệt bủn xỉn, tiết kiệm trong ăn uống, song không được gán cho vùng miền cụ thể nào.
Thu An–Tiền Phong
