Người chỉ huy trận Xích Bích lừng lẫy, đánh bại cả đại quân Tào Tháo, cuối cùng không chết vì tên đạn của kẻ thù. Ông chết vì không chịu nổi việc có một người khác luôn đi trước mình một bước.
Câu than trước khi trút hơi thở cuối cùng – trời đã sinh Du sao còn sinh Lượng – trở thành lời cảnh báo cho bất kỳ ai để cảm giác thua kém chi phối lý trí.
Ba lần tính kế, ba lần bị nhìn thấu
Chu Du là đại đô đốc Đông Ngô, tài mạo song toàn, người đứng sau chiến thắng quyết định ở Xích Bích. Nhưng theo Tam Quốc Diễn Nghĩa, ông cũng là người không chịu được cảm giác Khổng Minh luôn đi trước mình một bước tính toán, và nhiều lần tìm cách loại bỏ đối thủ tiềm tàng này.
Lần đầu, ông giao cho Khổng Minh nhiệm vụ bất khả thi: làm ra mười vạn mũi tên trong mười ngày, kỳ vọng ông thất bại để có cớ xử tội. Khổng Minh chỉ cần ba ngày, dùng thuyền cỏ mượn tên trong sương mù, mang về đủ số lượng còn dư. Lần thứ hai, sau Xích Bích, ông bày mưu gả em gái Tôn Quyền cho Lưu Bị để dụ bắt giữ, biến hôn sự thành cái bẫy chính trị. Khổng Minh phá kế bằng cách để Lưu Bị vừa cưới được vợ thật, vừa an toàn rút về Kinh Châu, để lại câu nói dân gian châm biếm rằng tính kế không thành còn mất thêm quân. Lần thứ ba, ông dùng cớ mượn đường đánh Tây Xuyên để đánh úp chiếm Kinh Châu, nhưng kế hoạch bị nhìn thấu ngay từ đầu, quân mai phục chờ sẵn khiến toàn bộ kế hoạch sụp đổ trước khi bắt đầu.
Sau lần thứ ba, vết thương cũ do trúng tên độc khi công thành trước đó tái phát vì quá uất ức. Ông ngửa mặt than trời rồi thổ huyết qua đời, khi mới ba mươi sáu tuổi.
Khi giá trị bản thân được đo bằng việc hơn người khác, cái giá không phải thất bại mà là những quyết định sinh ra từ nó
Cái khiến bi kịch của Chu Du đáng suy ngẫm không phải việc ông thua trong ba lần đấu trí. Thua một lần không phải vấn đề, ngay cả người giỏi nhất cũng có lúc gặp đối thủ giỏi hơn ở một khía cạnh cụ thể. Vấn đề nằm ở việc ông không thể để yên sau lần thua đầu tiên, phải liên tục tìm cách chứng minh lại, mỗi lần đặt cược nhiều hơn lần trước.
Đây là dấu hiệu của một kiểu tổn thương tâm lý rất cụ thể: khi giá trị bản thân được neo vào việc luôn phải là người giỏi nhất trong phòng, thay vì neo vào việc hoàn thành tốt mục tiêu chung, mỗi lần xuất hiện một người giỏi hơn ở một điểm nào đó không còn là chuyện bình thường của cạnh tranh lành mạnh. Nó trở thành một mối đe dọa tồn tại, buộc phải bị loại bỏ bằng mọi giá, kể cả khi cái giá đó lớn hơn nhiều lợi ích thu được.
Nhìn kỹ hơn, thiệt hại lớn nhất mà Chu Du gây ra không đến từ việc các kế hoạch thất bại, mà từ việc mỗi kế hoạch sau đó ngày càng rời xa mục tiêu chiến lược thực sự của Đông Ngô. Kế hôn sự lẽ ra nên phục vụ quan hệ ngoại giao lâu dài, bị biến thành một cái bẫy cá nhân. Kế mượn đường lẽ ra có thể là một nước cờ quân sự thực chất, bị làm lộ liễu vì quá nôn nóng muốn thắng nhanh để rửa hận hai lần thua trước.
Đây chính là cái giá thật sự của đố kỵ khi nó chi phối một người tài năng: nó không chỉ tiêu tốn nguồn lực vào những mục tiêu sai, nó còn khiến chính người đó đưa ra những quyết định tồi tệ hơn khả năng thực sự của họ, vì tâm trí đang bị chiếm giữ bởi việc hạ bệ một cá nhân cụ thể, thay vì phục vụ mục tiêu chung mà tổ chức đang cần.
Phân biệt cạnh tranh thúc đẩy và đố kỵ hủy hoại
Với các tổ chức có nhiều nhân tài cùng đẳng cấp, câu chuyện Chu Du là lời nhắc về ranh giới mong manh giữa hai trạng thái tâm lý nhìn bề ngoài giống nhau nhưng dẫn đến kết quả trái ngược. Cạnh tranh lành mạnh khiến người ta muốn mình giỏi hơn để đóng góp nhiều hơn. Đố kỵ hủy hoại khiến người ta muốn đối thủ thất bại nhiều hơn là muốn bản thân thành công. Bên ngoài, cả hai đều biểu hiện bằng sự nỗ lực và quyết tâm cao độ, nhưng động cơ bên trong dẫn đến hai loại quyết định hoàn toàn khác nhau.
Người đứng đầu tổ chức có trách nhiệm quan sát kỹ khi đặt hai nhân tài cùng đẳng cấp vào thế phải liên tục so bì với nhau, thay vì hợp tác vì mục tiêu chung. Đôi khi chính cấu trúc phân công công việc, chứ không phải tính cách cá nhân, mới là thứ đẩy một người tài năng vào vòng xoáy phải chứng minh mình hơn người khác bằng mọi giá.
Có một điều đáng nói thêm: phần lớn hình ảnh một Chu Du nhỏ nhen, đố kỵ đến chết là sáng tạo của tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa nhằm tôn cao Khổng Minh. Chính sử ghi nhận ông là người khí độ rộng rãi, được cả đồng liêu lẫn đối thủ nể trọng. Nhưng có lẽ chính vì hình tượng hư cấu này quá sống động và quen thuộc, nó vẫn đáng để hỏi: bao nhiêu quyết định tồi trong các tổ chức hôm nay thực ra không đến từ năng lực kém, mà từ việc không chịu nổi cảm giác đứng sau người khác một bước?
Q.L.-Theo PHỤ NỮ MỚI
