Gia đình chính là môi trường đầu tiên định hình trẻ. Những khuôn mẫu ấy đôi khi không thể hiện rõ ràng, nhưng lại âm thầm lặp lại trong các lựa chọn và cách hành xử của một người khi trưởng thành.
Vận mệnh của một người thường được cho là phụ thuộc vào cơ hội, lựa chọn và sự nỗ lực của bản thân. Nhưng nếu nhìn lại từ những năm tháng đầu đời, sẽ nhận ra còn có một sợi dây ảnh hưởng âm thầm hơn: Cha mẹ nói chuyện như thế nào, đối mặt với mâu thuẫn ra sao, đối xử với chính mình thế nào… tất cả đều để lại những dấu ấn đầu tiên trong tâm trí trẻ.
Hình ảnh của cha mẹ không đơn thuần là bối cảnh trưởng thành, mà còn là “bộ chương trình” đầu tiên định hình cuộc đời con.
1. Hình ảnh của cha mẹ là bài học nhân quả đầu tiên của con
Trẻ không chỉ nghe những điều cha mẹ nói mà còn quan sát cách cha mẹ sống. Cách người lớn đối mặt với áp lực, đối xử với người yếu thế, kiềm chế bản thân khi tức giận… tất cả đều được ghi lại trong đôi mắt trong trẻo của trẻ.
Khổng Tử từng nói: “Bản thân ngay thẳng thì không cần ra lệnh, người khác cũng làm theo; bản thân không ngay thẳng thì dù có ra lệnh, người khác cũng không nghe”. Đặt trong gia đình cũng vậy.
Nếu cha mẹ vừa cầm điện thoại vừa yêu cầu con chăm chỉ đọc sách, điều trẻ học được không phải là thói quen đọc sách mà là sự mâu thuẫn giữa lời nói và hành động. Nếu cha mẹ luôn than phiền về cuộc sống nhưng lại yêu cầu con phải lạc quan, điều trẻ tiếp nhận không phải tinh thần tích cực mà chính là thói quen phàn nàn.
Thuyết học tập xã hội chỉ ra rằng con người học hành vi thông qua việc quan sát những người quan trọng xung quanh. Cha mẹ chính là những người đầu tiên, gắn bó lâu dài và có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến trẻ.
Nhiều người khi trưởng thành bất chợt nhận ra giọng điệu nói chuyện, cách nổi nóng, thậm chí cả cách im lặng của mình đều rất giống cha mẹ. Đó không phải sự trùng hợp, mà là những ảnh hưởng từ gia đình âm thầm lặp lại qua năm tháng.
2. Phản ứng cảm xúc của cha mẹ là “cách thức sinh tồn” đầu tiên của trẻ
Điều đầu tiên một đứa trẻ học được không phải là giải toán, mà là tìm câu trả lời cho những câu hỏi: Khi mình khóc, có ai đáp lại không? Khi mình tức giận, liệu có bị bỏ rơi không? Khi cha mẹ cãi nhau, mình nên trốn đi hay tìm cách làm vừa lòng mọi người? Những trải nghiệm ấy dần hình thành một cách thức ứng phó với thế giới xung quanh.
Cha mẹ có cảm xúc ổn định không có nghĩa là họ không bao giờ tức giận. Điều quan trọng là khi nóng giận, họ không công kích nhân cách của con, không đe dọa bỏ rơi con, cũng không biến con thành nơi trút bỏ những cảm xúc tiêu cực của mình. Những đứa trẻ lớn lên trong môi trường như vậy thường có được cảm giác tin tưởng cơ bản: Thế giới có thể phức tạp, nhưng mình vẫn an toàn. Ngược lại, nếu cảm xúc của cha mẹ thay đổi thất thường như thời tiết, trẻ có thể trở thành người luôn phải quan sát sắc mặt người khác, đoán xem người đối diện đang vui hay buồn để điều chỉnh hành vi của mình.
Nhà tâm lý học người Thụy Sĩ, Carl Jung từng nói: “Nếu bạn không ý thức hóa những điều thuộc về vô thức, chúng sẽ chi phối cuộc sống của bạn và bạn sẽ gọi đó là số phận”. Những cảm xúc chưa được cha mẹ giải quyết đôi khi trở thành một phần trong thế giới nội tâm đầu tiên của trẻ. Điều con tiếp nhận không chỉ là cảm xúc của cha mẹ, mà còn là cách cha mẹ đối diện và xử lý những cảm xúc ấy.
3. Thái độ của cha mẹ với tiền bạc, thất bại và các mối quan hệ tạo nên kịch bản cuộc đời của con
Cha mẹ nói về tiền bạc như thế nào sẽ ảnh hưởng đến cách con nhìn nhận giá trị của đồng tiền. Nếu cha mẹ luôn xem tiền bạc là nguồn gốc của nỗi sợ hãi, trẻ có thể lớn lên cùng cảm giác thiếu thốn, bất an. Nếu cha mẹ xem tiền là một công cụ cần được sử dụng hợp lý, trẻ sẽ có nhiều cơ hội học cách lập kế hoạch và chia sẻ.
Cách cha mẹ đối diện với thất bại cũng ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận những khó khăn trong cuộc sống. Nếu người lớn coi thất bại là điều đáng xấu hổ, trẻ có thể sợ thử sức vì lo mắc sai lầm. Nếu cha mẹ xem thất bại là một trải nghiệm để rút kinh nghiệm, trẻ sẽ dễ có thêm dũng khí để bắt đầu lại.
Tương tự, cách cha mẹ xử lý các mối quan hệ sẽ trở thành bài học đầu tiên về sự gắn kết. Nếu người lớn dùng chiến tranh lạnh để giải quyết bất đồng, trẻ có thể học cách im lặng khi xảy ra mâu thuẫn. Nếu cha mẹ biết trò chuyện và hàn gắn những rạn nứt, trẻ sẽ hiểu rằng các mối quan hệ có thể được cải thiện thông qua giao tiếp.
Gia đình chính là môi trường đầu tiên định hình trẻ. Những khuôn mẫu ấy đôi khi không thể hiện rõ ràng, nhưng lại âm thầm lặp lại trong các lựa chọn và cách hành xử của một người khi trưởng thành.
4. Khi cha mẹ biết nhìn lại bản thân, vòng lặp ảnh hưởng có thể được thay đổi
Cha mẹ không phải những người hoàn hảo và cũng không cần phải trở nên hoàn hảo. Điều thực sự có thể tạo ra thay đổi cho con là việc người lớn sẵn sàng nhận ra những thiếu sót của chính mình.
Một người cha, người mẹ biết xin lỗi sẽ dạy con về trách nhiệm. Cha mẹ sẵn sàng học hỏi sẽ giúp con hiểu rằng con người luôn có thể trưởng thành. Cha mẹ biết đối diện và giải quyết những tổn thương của bản thân sẽ dạy con cách thiết lập ranh giới trong các mối quan hệ.
Có người từng ví giáo dục giống như một cái cây lay động một cái cây khác, một đám mây thúc đẩy một đám mây khác, một tâm hồn đánh thức một tâm hồn khác. Hình ảnh của cha mẹ chính là cái cây, đám mây và tâm hồn đầu tiên ấy. Khi cha mẹ bắt đầu tự nhìn nhận và thay đổi bản thân, con cái sẽ không phải tiếp tục gánh chịu những vấn đề mà thế hệ trước chưa giải quyết được.
Nhân quả không phải là một bản án đã được định sẵn, mà là một chuỗi ảnh hưởng có thể được nhận ra và điều chỉnh. Nhận thức được điều đó chính là bước đầu tiên để thay đổi.
Thói quen sử dụng ngôn ngữ của cha mẹ có thể trở thành tiếng nói bên trong tâm trí trẻ. Những đứa trẻ thường xuyên nghe câu “Con thật ngu ngốc”, “Sao con vô dụng thế” có thể mang chính những lời ấy vào suy nghĩ của mình khi trưởng thành.
Ngược lại, nếu cha mẹ thường xuyên động viên, diễn đạt rõ ràng và đặt ra những giới hạn phù hợp, trẻ sẽ dễ hình thành cách nhìn nhận bản thân tích cực và ổn định hơn. Ngôn ngữ không phải chuyện nhỏ, bởi đó là một phần trong môi trường tinh thần đầu tiên của trẻ.
Sự im lặng và những xung đột trong gia đình cũng dạy trẻ những cách ứng phó riêng. Có những gia đình không cãi vã nhưng lạnh lẽo như băng, khiến trẻ phải học cách quan sát sắc mặt người khác, kìm nén nhu cầu và dùng sự chiều lòng để đổi lấy bình yên. Có những gia đình thường xuyên tranh cãi nhưng không bao giờ hàn gắn, khiến trẻ học cách công kích hoặc tìm cách trốn tránh.
Điều trẻ thực sự cần không phải là một gia đình không bao giờ xảy ra mâu thuẫn, mà là một gia đình biết sửa chữa những tổn thương sau mỗi lần bất đồng. Chính quá trình hàn gắn ấy cũng là một bài học về các mối quan hệ.
Khi cha mẹ bắt đầu trưởng thành về mặt nhận thức, kịch bản cuộc đời của con cũng có cơ hội thay đổi. Khi cha mẹ không còn trút nỗi lo âu lên con, trẻ không phải tiếp nhận và gánh chịu những cảm xúc ấy. Khi cha mẹ không dùng sự hy sinh để ràng buộc con, trẻ không phải sống trong cảm giác tội lỗi để chứng minh lòng hiếu thảo. Khi cha mẹ biết chăm lo tốt cho cuộc sống của chính mình, con cái cũng có thể yên tâm theo đuổi cuộc đời riêng.
Cha mẹ sống như thế nào có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc đời con. Nhưng điều còn có ý nghĩa hơn là hình ảnh một người cha, người mẹ biết thay đổi và trưởng thành cũng có thể tạo nên những ảnh hưởng tích cực lâu dài.
Bảo Tín-Phụ Nữ Mới
