Mỗi mùa tuyển sinh, xã hội lại xúc động trước những học sinh nghèo vượt khó. Nhưng sau hơn 25 năm làm việc với hàng ngàn người trẻ yếu thế, Founder KOTO Jimmy Phạm nói thẳng: “Thương hại có thể làm người ta yếu đi, còn tôn vinh quá sớm có thể tạo ra chiếc bẫy khác.”
Nhà ăn của trường dạy nghề KOTO khá rộng. Những dãy bàn bằng nhôm sáng loáng kê san sát. Mỗi bàn có 6 học viên. Khi đủ người, cả nhóm tự chia nhau đi lấy thức ăn. Các món được dọn chung, giống như một bữa cơm gia đình.
Hầu hết học viên ở KOTO đều có hoàn cảnh đặc biệt. Nhưng dễ nhận ra nhất là một em khuyết tật đến từ Khánh Hòa. Mỗi lần di chuyển đều khó khăn, mất nhiều thời gian.
Trong những bữa cơm đầu tiên ở nhà chung, cứ khi bạn ngồi xuống, 5 người còn lại tự động đứng lên lấy thức ăn. Bạn chỉ ngồi chờ. Không ai thấy có gì bất thường.
Cho đến một ngày, Jimmy Phạm yêu cầu chính bạn đứng dậy.
“Tôi nói: Em đi lấy đồ ăn đi nào. Lập tức 5 bạn khác cùng đứng lên. Tôi phải xua tay: Không, không, anh nói bạn này đi lấy. Ban đầu em ấy phản ứng. Nhưng sau 8 tháng học và sống ở đây, em đã quen và hiểu vì sao mình phải làm như vậy.”
Tư duy của Jimmy khi làm việc với người yếu thế chưa từng có chỗ cho cụm từ “thương hại”.
“Đừng phong người nghèo thành anh hùng chỉ vì họ vượt khó”
Mỗi mùa tuyển sinh đại học, báo chí lại xuất hiện những câu chuyện quen thuộc: học sinh nghèo, mồ côi hoặc có cha mẹ đau yếu, ngày đi học, tối làm thêm… nhưng vẫn đạt điểm cao rồi bước vào những trường đại học danh tiếng.
Nghị lực ấy đáng trân trọng. Nhưng Jimmy Phạm cho rằng truyền thông về người yếu thế cần rất thận trọng.
“Tôi không coi các em là người hùng. Tôi cũng không thương hại.”
Hơn 25 năm qua, KOTO đã chứng kiến nhiều người trẻ đi từ những hoàn cảnh đặc biệt khó khăn để trở thành đầu bếp, bartender, quản lý hay chủ nhà hàng. Ở đây, gần như ai cũng có chuyện riêng đầy nước mắt. Nhưng từ ngày bước vào KOTO, hoàn cảnh không còn là lý do để một người được ưu ái hơn.
“Ngày mà các em bước vào KOTO là ngày đầu tiên của một cuộc đời mới. Tôi không đụng vào quá khứ của các em nữa. Từ hôm nay, các em xây dựng cho ngày mai. Khi các em làm được rồi, lúc đó mới được ngợi khen.”
Jimmy muốn học viên được nhớ bởi điều họ làm được. Một học viên giỏi nghề thì được khen vì giỏi nghề. Một người chơi thể thao giỏi thì được ghi nhận vì thành tích ấy.
“Tôi thật sự rất muốn đầu tư. Tụi nó giống như mấy đứa em trong gia đình và tôi muốn giúp các em tự đứng dậy được.”
“Không thương hại không có nghĩa là coi mọi người cùng điểm xuất phát”
Jimmy thừa nhận người yếu thế thường bắt đầu chậm hơn người có điều kiện “ít nhất ba bước”: điều kiện vật chất, môi trường xã hội và hoàn cảnh gia đình.
“Họ bị giới hạn về rất nhiều thứ, trong đó có tư duy và tầm nhìn. Họ không biết ngoài kia còn những cơ hội, lựa chọn khác. Điều đó một phần đến từ bản thân, một phần cũng do cả hệ thống xung quanh, từ gia đình đến xã hội.”
Vì vậy, theo Jimmy, chỉ dạy một cái nghề là chưa đủ. “Nếu chỉ đưa một người yếu thế từ vùng sâu xa về học nghề thì chưa chắc sẽ thành công. Vì họ có thể học xong tay nghề nhưng thái độ chưa tốt, tâm lý chưa vững hoặc tư duy chưa được rèn luyện.”
Đó là một trong những lý do chương trình đào tạo của KOTO kéo dài khoảng hai năm, tập trung tại Bắc Ninh. Trong thời gian này, học viên không sử dụng điện thoại, máy tính kết nối internet chỉ để học, không phục vụ giải trí; chuyện yêu đương cũng không được khuyến khích. Toàn bộ thời gian và năng lượng được dành cho học nghề, ngoại ngữ, kỹ năng sống, cách ứng xử và kỷ luật làm việc. Quan trọng hơn, hai năm ấy tạo đủ thời gian để các em thay đổi tư duy và cách nhìn về chính mình.
Jimmy cho rằng môi trường quyết định khoảng một nửa khả năng người trẻ có thể đi tiếp. Trước hết, họ phải được bảo đảm những nhu cầu cơ bản để sinh tồn. Sau đó là cảm giác an toàn, được yêu thương và được tôn trọng.
Anh thể hiện điều ấy bằng những việc rất cụ thể. Mỗi lần tới trường, Jimmy gần như luôn vào bếp nấu một bữa cho học viên. Hôm nào không kịp nấu, anh đứng chia cơm. Anh nói mình giống người anh cả trong nhà, phải quan tâm, chăm sóc và làm gương cho các em.
Nhưng ở KOTO, yêu thương không có nghĩa là làm thay.
Jimmy ví von: nếu một người nói mình khát, anh có thể dẫn họ tới hồ nước. Anh không thể bắt họ uống. Người muốn vào KOTO phải tự nộp hồ sơ, tham gia phỏng vấn và trải qua một tháng thử thách. Họ phải cho thấy mình thực sự sẵn sàng dành hai năm để thay đổi.
“Nếu cho cái gì quá dễ dàng thì người ta sẽ không cố gắng nữa.”
Điều Jimmy cần nhìn thấy là ba yếu tố.
Thứ nhất, họ thực sự cần cơ hội. Họ phải coi KOTO như một bước đệm để thay đổi khả năng tự chủ về kinh tế và mở rộng lựa chọn trong tương lai.
Thứ hai, họ phải có thái độ tốt và sự sẵn sàng. Hai năm đào tạo là một khoản đầu tư lớn về thời gian, công sức và chi phí lên tới vài trăm triệu đồng mỗi học viên. Người học phải hiểu mình đang nhận một cơ hội và sẵn sàng dành đủ thời gian cho nó.
“Vì số tiền và thời gian KOTO đầu tư cho mỗi em, các em phải là những người nhận có trách nhiệm, biết nỗ lực. Còn ngoài kia tầm nhìn của nhiều em chỉ nghĩ hai năm này đi học, không làm ra tiền, thà làm công nhân còn hơn thì KOTO cũng không thể lựa chọn thay các em.”
Thứ ba là tư duy cho đi. Với Jimmy, cơ hội nhận được không nên dừng lại ở một cá nhân. “Các em phải nghĩ khi KOTO giúp em thì em sẽ làm gì? Xã hội phải ngày càng văn minh hơn, vì các em là thế hệ có thể thay đổi đất nước. Bởi thế, các em phải có lòng sẵn sàng giúp người khác.”
Đối tượng yếu thế ngày nay cũng đã thay đổi. Những năm đầu, KOTO thường gặp trẻ đường phố lang thang cơ nhỡ — những hoàn cảnh dễ nhận ra. Bây giờ, sự yếu thế thường nằm sâu hơn, bao gồm cả những người trẻ có khuyết tật trí tuệ, rối loạn phát triển, hội chứng Down, HIV…
Xã hội tốt lên, người yếu thế không vì thế mà biến mất. Họ chỉ khó nhìn thấy hơn. KOTO vẫn tìm đến những người trẻ ấy và trao cho họ cơ hội. Sau 25 năm, hơn 2.000 học viên đã tốt nghiệp, 100% có việc làm. Danh sách doanh nghiệp đăng ký tuyển dụng đầu ra của KOTO hiện đã kín đến năm 2028.
“Sự chú ý của truyền thông dễ thành một chiếc bẫy”
Jimmy cho rằng báo chí có thể mở ra cơ hội rất nhanh. Sự chú ý ấy cũng có thể tạo ra kỳ vọng rất lớn trong thời gian ngắn.
Anh nhắc đến Hải “mặt quỷ”. “Trong 2 năm Hải học ở KOTO, tôi rất bảo vệ bạn ấy. Tôi không muốn báo chí chụp hình hay khai thác hoàn cảnh. Tôi không muốn bất cứ đứa em nào của tôi bị xã hội nhìn bằng sự thương hại.”
Sau hai năm, Hải tốt nghiệp và mở một quán bánh nhỏ. Câu chuyện của em được nhiều tờ báo lớn đăng tải. Jimmy hiểu mình không thể bảo vệ Hải khỏi truyền thông mãi. Điều anh cố làm trong hai năm trước đó là giúp bạn có đủ sự tự tin để không còn nhìn mình chỉ qua ngoại hình. Một ngày, Hải nói với anh: “Anh ơi, em hạnh phúc lắm. Em không còn muốn phẫu thuật thẩm mỹ nữa. Em thấy mình đẹp rồi.”
Jimmy từng nghĩ câu chuyện của Hải đã sang một trang khác. Nhưng quán bánh đông khách chủ yếu thời gian đầu. “Người Việt Nam có lòng nhân ái rất lớn. Lúc đầu mọi người đến vì tò mò hoặc muốn ủng hộ. Hải có một hy vọng rất lớn.”
Rồi sự chú ý qua đi. Lượng khách giảm. Quán không trụ được.
“Hải rơi vào cái bẫy của sự thương hại ngắn hạn. Lên tivi, lên báo thì được giúp đỡ một thời gian. Khi xã hội quay lại nhịp sống bình thường, bạn bị rơi hẫng.”
Sau đó, Hải vào TP.HCM làm nhiều công việc vất vả. Jimmy gọi bạn trở lại KOTO, làm trainer cho các học viên khác và tiếp tục học về kinh doanh.
“Tôi bảo em: Thôi, em về nhà đi. Anh sẽ sắp xếp cho em một công việc và đầu tư thêm để dạy em cách kinh doanh bài bản. Sau đó em muốn mở quán riêng hay tiếp tục ở lại thì tuỳ em lựa chọn.”
Jimmy coi chuyện của Hải là bài học về giới hạn của sự giúp đỡ dựa trên cảm xúc. Một bài báo có thể khiến hàng nghìn người tìm đến một quán ăn trong vài ngày. Nhưng nó không thể bảo đảm một người sẽ đứng vững sau khi đám đông rời đi.
“Tôi biết người ta thích nghe drama. Nhưng tôi không muốn khai thác những thứ đó để PR. Tôi muốn các em vượt qua số phận một cách bền vững. Không cần một ‘happy ending’ hoàn hảo ngay lập tức. Mỗi ngày tốt hơn 1% là vui rồi.”
Quay lại nhà ăn KOTO, cậu học viên khuyết tật ngày nào giờ đã tự làm mọi việc mà ít khi phải phiền nhờ người khác. Jimmy không xem đó là một thành tích đặc biệt để tuyên dương. Nếu một ngày cậu nấu ăn giỏi nhất lớp, cậu sẽ được khen vì nấu ăn giỏi. Không cần thêm một dòng nhấn mạnh rằng cậu đã làm được tất cả những điều đó dù mang khuyết tật.
Nhà sáng lập doanh nghiệp xã hội đầu tiên ở Việt Nam tin rằng: bình đẳng bắt đầu từ lúc hoàn cảnh không còn là thứ đi trước tên của một con người.
Jimmy Phạm là nhà sáng lập doanh nghiệp xã hội đầu tiên ở Việt Nam – KOTO. Anh đã từng giành được nhiều giải thưởng và danh hiệu quốc tế lớn nhờ những đóng góp xuất sắc cho cộng đồng, đơn cử như:
– Giải thưởng Công dân toàn cầu Waislitz (2021): Anh là người Úc gốc Việt đầu tiên nhận giải kể từ năm 2014.
– Giải thưởng Nhà lãnh đạo trẻ toàn cầu (2011): Do Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) trao tặng cho người tiên phong vì xã hội, nhận cùng năm với GS Ngô Bảo Châu.
– Huân chương Australia (2013): Danh hiệu từ Chính phủ Úc ghi nhận cống hiến cho cộng đồng và trẻ em đường phố Việt Nam.
– Giải thưởng POSCO TJ Park (2017): Vinh danh hoạt động thiện nguyện và phát triển cộng đồng từ Hàn Quốc.
– Giải thưởng Thành tựu xuất sắc trong giáo dục (2025): Trao tại VIAWARDS tôn vinh đóng góp trong giáo dục hướng nghiệp cho thanh thiếu niên yếu thế.
Trương Thu Hường-Việt Nam hàng ngày
