AI có thể cải thiện năng suất, nhưng máy móc thì không tiêu dùng như nhân công, khiến công ty giảm doanh số và càng phải dùng nhiều AI hơn để tiết kiệm chi phí.
Tờ Fortune cho hay James Van Geelen, cây viết tài chính hàng đầu trên Substack, vừa đưa ra một lời cảnh báo lạnh sống lưng về “Global Intelligence Crisis” (Khủng hoảng trí tuệ toàn cầu) vào năm 2028.
Tại đó, AI không chỉ thay thế công việc, mà còn tạo ra một nền kinh tế “ma” nơi các con số GDP vẫn tăng trưởng nhưng túi tiền của người tiêu dùng lại rỗng tuếch.
Khi cỗ máy tạo ra giá trị nhưng không tiêu tiền
Khái niệm “Ghost in the machine” (Bóng ma trong cỗ máy-tranh luận về ý thức thực thể sinh học) không còn là một cuộc tranh luận triết học về ý thức con người. Trong bối cảnh kinh tế hiện đại, James Van Geelen, người đứng sau quỹ nghiên cứu Citrini Research với danh mục đầu tư thực tế đã tăng trưởng hơn 200% kể từ tháng 5/2023, cho rằng “bóng ma” AI đã thực sự thâm nhập vào guồng quay của thị trường. Và chúng ta, những mắt xích bằng xương bằng thịt, hoàn toàn chưa sẵn sàng cho tốc độ thay đổi khủng khiếp này.
Cốt lõi trong báo cáo của Citrini Research là khái niệm “Ghost GDP” (GDP ma). Hãy tưởng tượng một kịch bản vào tháng 6/2028: Các tập đoàn lớn đạt lợi nhuận kỷ lục nhờ ứng dụng AI triệt để để cắt giảm chi phí và tối ưu hóa vận hành. Các chỉ số kinh tế quốc gia trông vẫn rất đẹp đẽ trên giấy tờ, nhưng thực chất nền kinh tế đang bị “rỗng hóa” từ bên trong.
Lý do rất đơn giản: AI có thể tạo ra giá trị thặng dư khổng lồ, nhưng máy móc thì không chi tiền để mua sắm hàng hóa xa xỉ hay dịch vụ tiêu dùng. Khi các doanh nghiệp sa thải hàng loạt nhân viên để bảo vệ biên lợi nhuận, họ vô tình triệt tiêu luôn tệp khách hàng của chính mình.
Điều này tạo ra một vòng lặp phản hồi tiêu cực (negative feedback loop) không có hồi kết, đó là sa thải để tăng lợi nhuận khiến sức mua giảm, dẫn đến giảm doanh thu và sau đó doanh nghiệp lại tiếp tục dùng AI cắt giảm chi phí sâu hơn nữa.
Bên cạnh đó, Citrini Research cho rằng AI đang tàn phá những thị trường ngách.
Trong suốt lịch sử kinh tế hiện đại, trí tuệ con người là “đầu vào khan hiếm” duy nhất không thể sao chép trên quy mô lớn. Mọi sự phức tạp trong giao dịch, tư vấn hay điều phối đều tạo ra một thứ gọi là “ma sát” (friction), và đó chính là nơi con người kiếm tiền.
Thế nhưng Van Geelen nhận định cay đắng rằng khi các tác nhân AI (AI agents) hoạt động 24/7 để tối ưu hóa mọi quyết định mua sắm, những mô hình kinh doanh sống dựa trên sự trung gian sẽ biến mất. Từ các ứng dụng giao đồ ăn như DoorDash đến mức phí trao đổi 2% đến 3% của các mạng lưới thẻ tín dụng như Mastercard sẽ bắt đầu đối mặt với một cuộc chạy đua xuống đáy không ngừng nghỉ.
Theo Citrini Research, con người không có thời gian để so sánh giá của những thứ nhỏ như các hộp thanh protein, nhưng máy móc thì có. Hậu quả là nhiều mảng kinh doanh sẽ chịu ảnh hưởng bởi AI.
Điển hình như các nền tảng đặt phòng du lịch sẽ bị quét sạch đầu tiên vào cuối năm 2026 khi AI có thể lập kế hoạch và đặt chỗ rẻ hơn, nhanh hơn bất kỳ ứng dụng nào. Tiếp sau đó, các mảng gia hạn bảo hiểm, tư vấn tài chính hay khai thuế, vốn là những dịch vụ có giá trị cốt lõi dựa trên việc xử lý sự phức tạp mà khách hàng cảm thấy Tedious (tẻ nhạt), đều đứng trước nguy cơ bị phá hủy hoàn toàn.
AI không thấy mệt mỏi, và nó sẽ tìm cách đi vòng qua mọi loại phí giao dịch. Những yếu tố kinh tế xây dựng từ các thị trường ngách và những “ma sát” này sẽ bốc hơi về con số không.
Tệ hơn, theo Citrini Research, AI sẽ tạo ra một cuộc khủng hoảng lao động.
Không giống như các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây vốn tạo ra những loại hình công việc mới cho con người, AI lần này tấn công trực diện vào phân khúc lao động trình độ cao. Nhóm “cổ cồn trắng” hiện chiếm 50% lực lượng lao động tại Mỹ nhưng đóng góp tới 75% chi tiêu tùy ý.
Kịch bản năm 2028 của Citrini vẽ ra một bức tranh đen tối: tỷ lệ thất nghiệp vọt lên mức 10,2%, trong khi chỉ số S&P 500 chứng kiến cú sụp đổ kinh hoàng 38% từ đỉnh xuống đáy.
Đáng chú ý hơn, thị trường nợ thế chấp nhà ở trị giá 13.000 tỷ USD đứng trước bờ vực tan vỡ khi ngay cả những người vay vốn có điểm tín dụng FICO 780 cũng bị mất thu nhập vĩnh viễn do sự thay thế của AI.
Không giống như các cuộc cách mạng công nghệ trước đây cuối cùng đã tạo ra các công việc mới cho con người, AI đóng vai trò là một trí tuệ tổng quát có thể cải thiện chính xác các nhiệm vụ mà những công nhân bị thay thế định chuyển sang.
Do đó, các chuyên gia lương cao sẽ bị đẩy xuống làm các công việc thời vụ (gig economy), làm tràn ngập nguồn cung lao động phổ thông và kéo tụt mặt bằng tiền lương của toàn xã hội.
Sự tan rã nhanh chóng của “phí thặng dư trí tuệ” này sẽ nhanh chóng di căn thành một cuộc khủng hoảng tài chính hệ thống trong kịch bản của Citrini. Đồng thời, thị trường tín dụng tư nhân sẽ phải đối mặt với một sự tính toán lại, khi các công ty phần mềm vỡ nợ vì sự bùng nổ của AI khiến khách hàng có lựa chọn rẻ hơn, dẫn đến ảnh hưởng lan rộng trên thị trường chứng khoán.
Góc nhìn phản biện
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý với dự báo tận thế này. Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng lý thuyết “Ghost GDP” đã bỏ qua khả năng thích nghi của con người và các phản ứng từ thể chế.
Lịch sử cho thấy khi công nghệ làm giảm chi phí hàng hóa, sức mua thực tế của các hộ gia đình sẽ tăng lên, giải phóng nguồn vốn để đổ vào những ngành công nghiệp mới mà chúng ta chưa thể hình dung ra hiện nay.
Ví dụ điển hình là việc phát minh ra thực phẩm đông lạnh đã khiến tỷ trọng lao động nông nghiệp giảm từ 40% xuống còn dưới 5%, nhưng nền kinh tế vẫn tạo ra hàng triệu công việc khác thay thế.
Tương tự, việc AI loại bỏ những “ma sát” trong nền kinh tế được cho là quá bi quan.
CEO Tanmai Gopal của PromptQL nhận định rằng 70% các tác vụ hiện nay AI vẫn không thể tự động hóa vì thiếu “bối cảnh con người” (human context). Theo ông, vai trò của chúng ta sẽ chuyển dịch từ “người thực thi” sang “người thu thập bối cảnh”.
Nhiều dịch vụ tồn tại chính xác vì mọi người muốn sự tin tưởng, đánh giá thẩm mỹ hoặc kết nối con người chứ không chỉ là sự hiệu quả. Các cố vấn tài chính, huấn luyện viên cá nhân, đầu bếp và người lập kế hoạch du lịch đều không chỉ có chuyên môn mà còn có sự thấu cảm.
Bởi vậy sự tham gia của AI chỉ giúp người lao động tập trung hơn vào việc quản lý trải nghiệm, tạo ra câu chuyện và xây dựng bản sắc, những lĩnh vực mà tâm lý con người vẫn ngự trị.
Trong khi đó, Deutsche Bank Research Institute dự báo một con số lạc quan hơn: Dù AI có thể xóa sổ 92 triệu việc làm vào năm 2030, nhưng nó cũng sẽ tạo ra tới 170 triệu vai trò mới trong nền kinh tế.
*Nguồn: Fortune, BI-Băng Băng–Nhịp Sống Thị Trường
