Từ mô hình sản xuất truyền thống, làng nghề lươn Phan Thanh chuyển sang chế biến sâu đã đạt doanh thu chạm mốc 350 – 400 tỷ đồng/năm. Với sự tham gia của 51 hộ dân, nơi đây đang duy trì chuỗi cung ứng lên tới 200 tấn lươn thành phẩm mỗi tháng, tạo việc làm ổn định cho hơn 200 lao động địa phương.
Giữ lửa nghề truyền thống từ sự tài hoa và kiên nhẫn
Làng nghề nuôi và chế biến Phan Thanh, xã Hợp Minh, tỉnh Nghệ An vốn nổi danh từ hàng chục năm trước với nghề thả trúm bắt lươn đồng truyền thống. Nhằm nâng cao giá trị kinh tế, khoảng 10 năm trở lại đây, người dân địa phương đã chủ động chuyển dịch sang bước chế biến sâu. Hướng đi mới này không chỉ mang lại nguồn thu nhập vượt trội mà còn giải quyết việc làm ổn định cho hàng trăm lao động. Cột mốc quan trọng diễn ra vào năm 2021, khi Phan Thanh chính thức được công nhận là làng nghề chế biến lươn, mở ra một chương phát triển bứt phá cho thế mạnh truyền thống tại đây.
Hiện nay, làng nghề Phan Thanh có 51 hộ đang trực tiếp tham gia hoạt động sản xuất và kinh doanh, xây dựng mô hình liên kết chặt chẽ gồm 50 hộ chuyên khâu chế biến sâu và 1 hộ tập trung nuôi lươn thương phẩm. Sự phát triển ổn định của làng nghề không chỉ bảo tồn nét văn hóa truyền thống mà còn giải quyết bài toán sinh kế tại chỗ cho hơn 200 lao động thường xuyên, mang lại mức thu nhập bình quân ổn định từ 5 – 6 triệu đồng/người/tháng.
Theo chia sẻ của anh Nguyễn Minh Thao, chủ một cơ sở chế biến tại làng Phan Thanh, guồng quay sản xuất nơi đây diễn ra quanh năm nhưng áp lực và hối hả nhất là vào dịp cận Tết Nguyên đán. Cơ sở áp dụng quy trình khép kín từ khâu sơ chế, tẩm ướp gia vị cốt lõi, đóng gói cho đến vận chuyển tiêu thụ, với các sản phẩm chính là lươn ướp và lươn cuộn. Cơ sở có 2 sản phẩm đạt OCOP 3 sao. Ước tính sản lượng đạt khoảng 15 – 20 tấn/năm, mang lại nguồn doanh thu ổn định khoảng 4 – 5 tỷ đồng.
Bằng dụng cụ móng tay tự chế, những người phụ nữ tại làng nghề Phan Thanh có thể xử lý và lọc thịt lươn một cách rất bài bản, chuyên nghiệp.
Cơ sở thường xuyên tạo việc làm ổn định cho từ 8 – 9 lao động, với mức thu nhập bình quân 5 – 7 triệu đồng/tháng. Còn những dịp lễ Tết gia đình anh Thao phải tuyển thêm lao động để kịp giao hàng. Thành phần nhân công tại đây chủ yếu là phụ nữ và những người lớn tuổi tại địa phương.
“Nguồn lươn nguyên liệu được thu mua trực tiếp từ người dân trong vùng và các tỉnh thành lân cận. Đối với món lươn ướp, lươn sau khi nhập về sẽ được phân loại, rửa sạch rồi luộc chín cùng nghệ và muối. Tiếp đó, người thợ tiến hành lọc bỏ đầu, đuôi, nội tạng, rồi đem phần thịt tẩm ướp cùng nghệ tươi và các gia vị bí truyền của xứ Nghệ” anh Thao chia sẻ thêm.
Riêng với món lươn cuộn, cơ sở tuyển chọn loại lươn sống kích cỡ lớn (khoảng 30 – 40 con/kg) để phi lê tươi. Phần nhân gồm thịt lợn, mộc nhĩ và các loại rau thơm được trộn đều, xay nhuyễn trước khi cuộn chặt tay vào miếng phi lê lươn.
Sau khi chế biến, lươn được đưa vào các kho đông lạnh từ 2-3 giờ đồng hồ trước khi đóng gói gửi đi khắp mọi miền cho khách hàng.
“Đáng chú ý, ở công đoạn luộc và gỡ xương – phần việc đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo tuyệt đối – chủ yếu do các nữ nhân công đảm nhận. Chỉ với một chiếc móng tự chế đơn sơ, có thể gạt nhẹ để tách rời phần xương sống mà vẫn giữ nguyên vẹn dải thịt lươn vàng óng, mềm mại”, chị Nguyễn Thị Hoa – một người thợ sơ chế lươn cho biết.
Từ nguồn nguyên liệu thô, những đôi bàn tay tài hoa tại Phan Thanh đã khéo léo biến tấu thành hệ sinh thái sản phẩm tiện lợi, nổi bật nhất là lươn phi lê và lươn ướp sẵn. Bản thân lươn phi lê vốn là “linh hồn” tạo nên những món ngon nức tiếng trong mâm cơm cốt cách của người xứ Nghệ như: Lươn xào sả ớt đậm đà, lươn om chuối đậu bùi béo, lươn nướng thơm lừng hay chả cuộn ngọt thịt.
Bứt phá quy mô trăm tỷ từ định hướng chế biến sâu
Các sản phẩm lươn Phan Thanh hiện đã có mặt tại nhiều tỉnh, thành trên cả nước, đồng thời từng bước tiếp cận cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Hoạt động sản xuất, chế biến tại đây không chỉ giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân mà còn khẳng định thương hiệu đặc sản địa phương. Bên cạnh sản phẩm lươn lọc thịt truyền thống, các hộ sản xuất ngày càng chú trọng đa dạng hóa mặt hàng như lươn ướp, lươn cuộn thịt. Đáng chú ý, 2 sản phẩm lươn ướp, lươn cuộn thịt đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao, góp phần nâng cao giá trị, mở rộng thị trường tiêu thụ và tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho làng nghề.
Chị Nguyễn Thị Cúc (45 tuổi), một người con gắn bó với làng nghề Phan Thanh phấn khởi chia sẻ: “Sản phẩm lươn cuộn thịt làm sẵn này cực kỳ tiện lợi cho cuộc sống bận rộn. Khách mua về chỉ việc thả vào nồi nấu chín là có ngay món ăn thơm ngon, đậm vị, vô cùng thích hợp và sang trọng để bày biện trên mâm cơm gia đình hàng ngày”.
“Dù là người Nghệ An nhưng ngày thường bận rộn không có thời gian gỡ xương, làm lươn. Từ ngày có lươn phi lê ướp sẵn nghệ tươi và hành tăm của Phan Thanh, việc nấu nướng nhàn hẳn. Lươn róc thịt rất khéo, miếng nào ra miếng nấy vàng óng, mềm mại. Mua về xào sả ớt hay om chuối đậu là chuẩn vị di sản quê hương, cả nhà ai cũng khen nức nở”, chị Nguyễn Thị Tâm, trú tại phường Vinh Phú, tỉnh Nghệ An chia sẻ.
Các sản phẩm lươn được công nhận là sản phẩm OCOP, tiêu thụ rộng rãi khắp cả nước và cả thị trường châu Âu
Chuyển đổi số trong quảng bá đặc sản địa phương bước đầu mang lại tín hiệu tích cực khi mới đây UBND xã Hợp Minh bắt đầu mở phiên livestream giới thiệu sản phẩm làng nghề Phan Thanh. Phiên livestream đã tiếp cận khoảng 6.000 người theo dõi, mang về hàng trăm bình luận và hàng trăm đơn hàng được chốt trực tiếp.
Theo số liệu thống kê, năng lực tiêu thụ của làng nghề Phan Thanh đạt mức ấn tượng với sản lượng bình quân 150 – 200 tấn mỗi tháng, tương đương khoảng 1.890 – 2.500 tấn mỗi năm. Hoạt động giao thương nhộn nhịp này đã mang lại tổng doanh thu ước tính cho làng nghề chạm mốc 350 – 400 tỷ đồng.
Trao đổi Người Đưa Tin, ông Nguyễn Văn Chiến, Chủ tịch Hội Nông dân xã Hợp Minh, tỉnh Nghệ An cho biết, trên địa bàn xã có nhiều gia đình làm nghề chế biến các món ăn từ lươn, trong đó, nổi trội nhất là làng nghề Phan Thanh. Hội luôn đồng hành cùng người dân quảng bá sản phẩm qua các kênh số hóa và sàn thương mại điện tử, đưa thương hiệu lươn Phan Thanh tự tin vươn xa ra hơn nữa.
Việc duy trì nghề truyền thống gắn với đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng đang mở ra hướng đi mới, thúc đẩy kinh tế địa phương phát triển bền vững.
Ngày 6/1/2026, Bộ Văn hoá, Thể thao & Du lịch công nhận “Tri thức chế biến món ăn từ lươn ở Nghệ An” là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tri thức này thể hiện rõ ở sự đa dạng món ăn như cháo lươn, súp lươn, miến lươn, lươn xào, lươn om chuối đậu, lươn nướng…, với bí quyết nằm ở khâu sơ chế kỹ lưỡng, sử dụng gia vị đặc trưng như hành tăm, nghệ tươi, ớt, sả và kỹ thuật ninh nước dùng công phu từ xương lươn.
Hà Hằng – Nhật Minh–Người đưa tin
