Câu nói “ai giàu ba họ, ai khó ba đời” dường như “hoàn toàn bất lực” trước sự cường thịnh bền bỉ của dòng họ Vương ở vùng đất Sơn Tây, Trung Quốc.
Xuyên suốt hơn 700 năm với 22 thế hệ nối tiếp, gia tộc thường dân này không những tránh được cái bẫy suy vong mà còn gầy dựng và giữ cơ nghiệp khổng lồ. Biểu tượng cho sự hưng thịnh tột cùng của họ chính là Vương gia đại viện – một biệt phủ lớn nhất Trung Quốc rộng tới 250.000m² nằm tại huyện Linh Thạch, tỉnh Sơn Tây, quy mô thậm chí còn vượt xa Cố cung ở Bắc Kinh.
Từ gánh đậu phụ bình dị thời Nguyên
Câu chuyện về đế chế thương mại này bắt đầu vào những năm giữa thế kỷ 14, thuộc triều đại nhà Nguyên. Ông Vương Thành Trai, một nông dân nghèo rời quê nhà đến thôn Tĩnh Thăng, huyện Linh Thạch để tìm đường sống. Không có ruộng vườn hay tài sản trong tay, ông chọn nghề làm đậu phụ và gánh hàng đi bán dạo khắp các xóm làng.
Nhờ tính tình siêng năng, thật thà và phương châm buôn bán “mộc mạc, lấy tín làm đầu”, gánh đậu phụ của ông dần thu hút đông đảo bà con trong vùng. Tích tiểu thành đại, từ gánh hàng rong nhỏ, gia đình bắt đầu mua được những mảnh ruộng đầu tiên.
Đến thời nhà Minh, con cháu dòng họ Vương nhận ra rằng nếu chỉ bám lấy nghề nông thì chỉ đủ ăn chứ khó có thể bứt phá. Nhờ lợi thế địa lý của vùng Sơn Tây, họ tập trung vào con đường thương nghiệp, gia nhập lực lượng “Tấn thương” (thương nhân Sơn Tây) danh tiếng.
Họ bắt đầu chở muối, lương thực, vải vóc buôn bán xuyên quốc gia, vượt qua những con đường tơ lụa trên đất liền đầy gian khổ. Tinh thần chịu thương chịu khó cùng chữ “Tín” được gìn giữ từ thời ông tổ đã giúp thương hiệu của họ Vương vươn xa, tích lũy lượng tài sản khổng lồ.
Bước sang triều đại nhà Thanh, đặc biệt là dưới thời hai vị hoàng đế Khang Hi và Càn Long, dòng họ Vương đạt đến đỉnh cao rực rỡ nhất về cả tài chính lẫn vị thế xã hội. Nhờ việc hỗ trợ lương thảo cho quân đội nhà Thanh và mở rộng hệ thống ngân hàng tư nhân (ngân hiệu), nguồn lực tài chính của họ dồi dào đến mức có thể “phú gia địch quốc” – giàu ngang một quốc gia.
Xây biệt phủ lớn nhất Trung Quốc
Để khẳng định vị thế và tạo nơi an cư cho hàng ngàn con cháu, gia tộc bắt đầu quá trình đại kiến thiết kéo dài suốt hơn nửa thế kỷ. Vương gia đại viện được xây dựng liên tục từ giữa thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 19.
Quần thể kiến trúc này là một kỳ quan đúng nghĩa với diện tích mặt bằng lên tới 250.000m², bao gồm 5 lâu đài, 5 con phố lớn, 18 dãy nhà và hơn 1.000 căn phòng lớn nhỏ. Nơi đây được thiết kế như một pháo đài khép kín, lưng tựa vào núi, mặt hướng ra sông.
Các dãy nhà được kết nối phức tạp nhưng vô cùng khoa học, mang đậm dấu ấn phong thủy và nghệ thuật chạm khắc đá, gỗ, gạch đạt đến trình độ thượng thừa. Người đời sau khi đến thăm thường trầm trồ rằng, nếu Cố Cung Bắc Kinh thể hiện uy quyền tuyệt đối của hoàng gia thì Vương gia đại viện lại là đỉnh cao của sự xa hoa, chỉn chu trong dòng chảy kiến trúc dân gian.
Thời thế thay đổi cùng những biến động lịch sử vào giữa thế kỷ 20 đã khiến quy mô sinh hoạt tập trung của gia tộc không còn duy trì như trước, con cháu họ Vương dần di tản và sinh sống rải rác khắp nơi. Bước sang thời kỳ hòa bình, nhận thức rõ giá trị lịch sử và nghệ thuật vô giá của quần thể kiến trúc mà tổ tiên để lại, các thành viên còn lại trong dòng họ cùng chính quyền địa phương đã bàn giao, hiến tặng khu biệt phủ cho Nhà nước bảo tồn.
Nhiều gia vật truyền đời, từ những sắc phong thánh chỉ thời nhà Thanh cho đến các đồ cổ quý hiếm, cũng được hậu duệ tự nguyện quyên góp lại để trưng bày.
Bí quyết duy trì sự hưng thịnh
Theo sách phả hệ “Tĩnh thăng Vương thị tộc phổ” ghi chép, Vương thị có gần 10.000 hậu duệ hiện đại nhưng đều sống ẩn mình. Ngày nay, một số hậu duệ thuộc thế hệ thứ 22 và 23 đang là nhà nghiên cứu cao cấp, kỹ sư thuật toán tại các thung lũng công nghệ ở Bắc Mỹ (như California, Mỹ) và các viện nghiên cứu thuộc Học viện Khoa học Trung Quốc (CAS). Họ nối tiếp truyền thống coi trọng khoa học tự nhiên và kỹ thuật vốn được định hình từ giai đoạn cuối nhà Thanh.
Ông Vương Nho Kiệt cùng các tộc trưởng dòng họ đóng vai trò là những nhà nghiên cứu văn hóa dân gian. Họ cộng tác với các tổ chức di sản để biên soạn sách, lưu giữ tư liệu và hệ thống hóa “Gia huấn họ Vương” phục vụ công tác giảng dạy đạo đức xã hội.
Nhận thức rõ nguy cơ “phú quý sinh lễ nghĩa, xa hoa sinh hèn hạ”, các gia trưởng họ Vương đã đưa ra chiến lược chuyển hướng quan trọng: “Tòng thương chí nho” – chuyển từ buôn bán sang con đường học vấn và làm quan. Họ dùng tiền tích lũy được để mở gia thục, mời những người thầy giỏi nhất về dạy dỗ con cháu. Nhờ đó, gia tộc này đã sản sinh ra hàng trăm cử nhân, tiến sĩ.
Bên cạnh đó, tinh thần gia phong được cô đọng trong những nguyên tắc vàng mà bất kỳ người con họ Vương nào cũng phải khắc ghi. Gia huấn được lưu truyền còn lưu trữ ở đại viện: “Nhớ ơn tổ tiên xưa dù ăn cơm hẩm áo xơ vẫn giúp đỡ người nghèo/ Răn dạy con cháu sau này dẫu đi xe ngựa sang trọng vẫn phải giữ tâm trong sạch, tu dưỡng đạo đức”.
Trong khía cạnh quản trị đạo đức, gia tộc đặt ra những kỷ cương nghiêm khắc nhằm giữ gìn gia phong, tuyệt đối cấm đoán con cháu sa vào các tệ nạn như cờ bạc, nghiện ngập hay phung phí tài sản. Những quy định này được thực thi một cách triệt để, nếu thành viên nào vi phạm nhẹ sẽ bị trừng phạt bằng đòn roi để răn đe, còn nếu tái phạm nghiêm trọng sẽ bị gạch tên khỏi gia phả và vĩnh viễn đuổi khỏi tộc.
Xét về quy tắc tiêu dùng, gia tộc họ Vương đề cao sự tinh tế nhưng phải đi liền với tinh thần khiêm tốn, coi trọng việc tích lũy bền vững. Dù việc xây dựng dinh thự có thể quy mô, kiên cố và sang trọng để khẳng định vị thế chung, nhưng lối sống sinh hoạt cá nhân của từng thành viên bắt buộc phải giữ sự giản dị.
Mọi người trong gia tộc từ trên xuống dưới đều rèn luyện thói quen thức khuya dậy sớm, chăm chỉ làm việc và học tập chứ tuyệt đối không được có tư tưởng ỷ lại vào khối của cải sẵn có.
Bên cạnh nếp nhà nội bộ, trách nhiệm xã hội cũng là một trụ cột quan trọng giúp dòng họ duy trì sự hưng thịnh qua nhiều thế hệ. Vào những năm thiên tai, mất mùa hay khủng hoảng, họ Vương luôn chủ động mở kho phát chẩn cứu tế, đồng thời bỏ tiền túi ra xây cầu làm đường cho dân chúng quanh vùng. Chính lòng tốt cùng sự sẻ chia chân thành này đã giúp gia tộc thu phục được lòng dân, nhận lại sự bao bọc và bảo vệ quý báu từ cộng đồng mỗi khi xã hội xảy ra biến động.
Hoàng Hà/VTC News
