Sinh thời, ông được các học giả tôn vinh là “người tài hoa danh vọng bậc nhất”
Không phải bằng kiếm, không phải bằng binh thư, nhân vật này để lại dấu ấn cho hậu thế bằng những con số, những phép đo và một cuốn sách toán mà thế hệ học trò Việt Nam đọc mãi suốt gần 5 thế kỷ. Đó là Lương Thế Vinh – Trạng nguyên, nhà toán học, người được hậu thế gọi với cái tên trìu mến: Trạng Lường.
“Thần đồng” sinh ra ở vùng đồng ruộng
Lương Thế Vinh sinh năm 1441 tại làng Cao Hương, huyện Thiên Bản, trấn Sơn Nam, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Ngay từ thuở ấu thơ, cậu bé Vinh đã bộc lộ tư chất khác biệt mà những đứa trẻ cùng làng không có: ông nhìn thế giới xung quanh không phải để vui chơi, mà để đo đạc và tính toán.
Tương truyền, một lần cả nhóm bạn ngồi hóng mát dưới gốc cây cổ thụ và thách nhau tìm cách đo chiều cao của cây mà không được trèo lên. Lũ bạn bó tay, còn Vinh thì điềm nhiên lấy một cái gậy, cắm thẳng xuống đất, đo chiều dài bóng gậy rồi so với bóng cây để suy ra chiều cao – tất cả chỉ trong chốc lát. Cả nhóm trố mắt nhìn, không hiểu đó là toán học, cứ nghĩ là phép thuật.
Năm 1463, khi mới 23 tuổi, Lương Thế Vinh dự kỳ thi Đình dưới triều vua Lê Thánh Tông và đỗ Trạng nguyên – danh hiệu cao quý nhất trong hệ thống khoa bảng phong kiến Việt Nam.
Người viết sách toán đầu tiên của Việt Nam – được dùng suốt 450 năm
Sau khi đỗ đại khoa, Lương Thế Vinh không chỉ làm quan, làm thơ như những Trạng nguyên khác. Song hành với chức vụ tại Viện Hàn lâm, ông dành phần lớn tâm sức cho niềm đam mê xuyên suốt từ thuở ấu thơ: toán học. Cuốn sách mang tên “Đại thành toán pháp” (hay Toán pháp đại thành ), được ông biên soạn vào thế kỷ XV để hệ thống hóa và phổ biến kiến thức toán học trong nước, được coi là cuốn sách giáo khoa toán học đầu tiên của Việt Nam. Trong sách, ông tổng kết toàn bộ kiến thức toán học thời đó, bổ sung thêm các phát minh của riêng mình về đo lường, tính diện tích ruộng đất, cách cân đong đo đếm trong đời sống.
Mở đầu sách, ông tự tay đề bài thơ: “Trước thời biết cách thương lường / Tính toán bình phân ở Cửu chương / Thông hay mọi nhẽ điều vinh hiển / Học lấy cho tinh giúp thánh vương.”
Cuốn sách đó được đưa vào chương trình thi cử của Việt Nam và sử dụng liên tục suốt 450 năm – một kỷ lục không có sách giáo khoa nào ở Việt Nam lặp lại được.
Ngoài “Đại thành toán pháp”, ông còn để lại “Khải minh toán học” và “Hý phường phả lục” – tác phẩm lý luận đầu tiên về nghệ thuật kịch hát cổ truyền Việt Nam, được xuất bản năm 1501.
Không dừng lại ở sách vở, Lương Thế Vinh còn chế tạo ra bàn tính gẩy – công cụ tính toán bằng tay đầu tiên dành cho người Việt. Ông thử nghiệm qua nhiều chất liệu, từ đất sét đến trúc rồi đến gỗ, và sơn các hạt bằng những màu khác nhau để vừa bắt mắt, vừa dễ phân biệt khi tính toán.
Trong thời đại chưa có máy tính hay bảng số, chiếc bàn tính gẩy ấy trở thành vật dụng không thể thiếu trong đời sống người dân — từ tính tiền ở chợ, đo đạc ruộng vườn cho đến thu thuế và xây dựng công trình.
Tượng đài của tri thức
Tài năng của Lương Thế Vinh không chỉ nổi tiếng trong nước. Câu chuyện ông “đấu trí” với sứ thần nhà Minh là Chu Hy đã trở thành giai thoại lưu truyền đến tận ngày nay.
Khi Chu Hy sang nước ta, vua Lê Thánh Tông sai Lương Thế Vinh ra tiếp. Nghe tiếng Trạng Lường giỏi toán, vị sứ thần lập tức ra thách thức: làm thế nào để cân được một con voi mà không được giết voi?
Lương Thế Vinh không chần chừ. Ông cho đưa voi lên thuyền, đánh dấu mép nước bên mạn thuyền, rồi dắt voi lên bờ. Sau đó, ông ra lệnh đổ đá hộc xuống thuyền cho đến khi mực nước trùng khớp với dấu cũ, rồi cân từng viên đá và cộng tổng lại. Con voi được cân xong mà không hề bị làm hại.
Chưa chịu thua, Chu Hy tiếp tục hỏi: đo bề dày một tờ giấy mà không được xé tờ đó ra. Lương Thế Vinh mượn cả cuốn sách, đo chiều dày toàn bộ quyển rồi chia cho số tờ – đáp số có ngay trong tích tắc.
Chu Hy ngửa mặt lên trời: “Nước Nam quả lắm người tài!”
Lương Thế Vinh mất năm 1496, hưởng thọ 56 tuổi. Tin ông qua đời khiến vua Lê Thánh Tông đau xót, đích thân làm thơ tiễn biệt vị Trạng nguyên mà ông luôn trân trọng: “Khuất ngón tay tài tài cái thế/Lấy ai làm Trạng nước Nam ta”. Học giả đương thời là Lê Quý Đôn khen Lương Thế Vinh là “người tài hoa danh vọng bậc nhất” nước Nam.
Gần 600 năm sau, tên ông được đặt cho hàng loạt trường học trên khắp cả nước, từ các trường THPT chuyên tại Đồng Nai, Ninh Bình…. cho đến những ngôi trường uy tín bậc nhất tại Hà Nội. Trường THCS và THPT Lương Thế Vinh hiện là một trong những trường tư thục có điểm đầu vào cao nhất thủ đô, với mức chuẩn 24,5 điểm tổng ba môn Toán, Văn, Ngoại ngữ trong năm học 2025–2026 – ngang ngưỡng nhóm công lập top đầu thành phố. Trường cũng ghi nhận điểm trung bình môn Toán cao nhất Hà Nội trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2025.
Hơn nửa thế kỷ sau, những giá trị mà ông để lại vẫn tiếp tục truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ người Việt Nam trên hành trình học tập, nghiên cứu và phụng sự đất nước.
Tổng hợp-Minh Ánh–Phụ nữ mới
