Cuộc đua tạo “nhân viên AI” đang làm dấy lên tranh cãi dữ dội về việc làm, quyền riêng tư và tương lai của thị trường lao động toàn cầu.
Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo không còn dừng ở việc hỗ trợ công việc thường nhật mà đang tiến sâu vào việc “sao chép” kỹ năng, thói quen và cách ra quyết định của con người. Khi mỗi cú click chuột hay thao tác bàn phím đều trở thành dữ liệu huấn luyện AI, nhiều doanh nghiệp bắt đầu xem nhân viên như nguồn tài nguyên để xây dựng các “lao động số” có thể hoạt động thay thế trong tương lai.
Khi nhân viên vô tình đào tạo “người thay thế” chính mình
Làn sóng AI đang thay đổi môi trường làm việc với tốc độ chưa từng có. Nhưng phía sau các công cụ tăng năng suất là một xu hướng gây tranh cãi hơn nhiều. Doanh nghiệp đang biến dữ liệu hành vi của nhân viên thành “nhân viên kỹ thuật số” có khả năng thay thế con người.
Tại Trung Quốc, xu hướng này bùng nổ mạnh trong năm 2026 khi nhiều công ty công nghệ và doanh nghiệp truyền thống đầu tư vào mô hình “chắt lọc kỹ năng”. Họ thu thập logic làm việc, thói quen vận hành và quy trình ra quyết định của nhân viên để huấn luyện hệ thống AI.
Một ví dụ gây chú ý là dự án colleague.skill do Zhou Tianyi, nhà nghiên cứu 24 tuổi tại Viện Nghiên cứu Trí tuệ Nhân tạo Thượng Hải, phát triển vào cuối tháng 3. Ban đầu, mục tiêu của anh chỉ là lưu giữ “bộ nhớ tập thể” của nhóm nghiên cứu.
Hệ thống này kết nối với các nền tảng như Feishu và DingTalk để tự động tổng hợp báo cáo tuần, xử lý quy trình công việc và hỗ trợ kiểm tra mã nguồn. Chỉ sau vài ngày công bố, dự án đã thu hút gần 15.000 lượt đánh dấu sao trên GitHub.
Tuy nhiên, phản ứng từ cộng đồng nhanh chóng thay đổi hướng thảo luận. Nhiều người gọi đây là công cụ “tinh chỉnh đồng nghiệp”, ám chỉ doanh nghiệp đang dùng AI để số hóa năng lực nhân sự và từng bước thay thế họ trong tương lai. Theo Zhou, AI hiện không còn chỉ hỗ trợ công việc mà đang học cách trở thành người trực tiếp thực hiện công việc đó.
Xu hướng này không còn giới hạn ở các startup AI. Từ năm 2024, nhiều công ty đã âm thầm thử nghiệm chương trình thu thập dữ liệu nhân viên. Sang năm 2025, các hệ thống được mở rộng quy mô và đến năm 2026, nhiều doanh nghiệp bắt đầu tính tới khả năng thay thế lao động bằng các tác nhân AI.
Khác với thế hệ tự động hóa cũ dựa trên RPA, tức robot phần mềm chỉ lặp lại thao tác có sẵn, các hệ thống AI mới được mô tả như có “một bộ não thực sự”. Theo Yang Fangxian, nhà sáng lập nền tảng AI mã nguồn mở 53AI, AI hiện đại đã có khả năng hiểu ngữ cảnh, phân tích tình huống và đưa ra quyết định tinh vi hơn nhiều.
Quá trình “số hóa nhân viên” thường diễn ra theo bốn bước. Thu thập dữ liệu hành vi như thao tác chuột, nhịp gõ bàn phím và lịch sử giao tiếp nội bộ; làm sạch dữ liệu để tạo bộ huấn luyện; xây dựng mô hình AI có thể tái sử dụng kỹ năng ở quy mô lớT. Cuối cùng triển khai AI xử lý công việc thường nhật, còn con người chuyển sang vai trò giám sát.
Ngày 22/4, Meta thông báo triển khai dự án nội bộ mang tên “Sáng kiến Năng lực Mô hình”. Dự án này thu thập dữ liệu thao tác bàn phím, cú nhấp chuột và ngữ cảnh màn hình để huấn luyện tác nhân AI. Theo thông báo nội bộ, mô hình Muse Spark cần được tăng tốc phát triển và công ty phải “tận dụng tối đa thời gian làm việc hàng ngày”.
Điều khiến nhân viên lo ngại là hệ thống giám sát đã được triển khai trước cả khi thông báo được đưa ra, đúng thời điểm Meta tiến hành thêm một đợt sa thải mới. Một số lãnh đạo trong ngành cho rằng đây là bước tiếp theo sau tham vọng của dự án Grok do Elon Musk hậu thuẫn.
Không chỉ tạo công cụ tăng năng suất mà còn xây dựng lực lượng “lao động số” có thể mở rộng chuyên môn của con người ở quy mô lớn. Xu hướng này cũng đang làm thay đổi mô hình kinh doanh phần mềm. Thay vì mua phần mềm như trước đây, nhiều doanh nghiệp chuyển sang mô hình “Result-as-a-Service”, trả tiền trực tiếp cho kết quả công việc thay vì công cụ vận hành.
Theo Yang Fangxian, “trước đây, bạn mua phần mềm, giờ đây bạn mua một nhân viên kỹ thuật số”. Sự thay đổi đó đang gây áp lực lớn lên ngành SaaS. Sau khi Anthropic ra mắt tiện ích pháp lý Claude Cowork hồi tháng 2, nhóm cổ phiếu SaaS tại Mỹ đã giảm gần 40% kể từ đầu năm do lo ngại AI đa năng sẽ làm thu hẹp vai trò của các công ty phần mềm trung gian.
AI tái định hình lao động toàn cầu, nhưng luật pháp bắt đầu phản ứng
Tác động kinh tế của làn sóng AI đang ngày càng rõ rệt. Một khảo sát toàn cầu với 10.000 CEO do World Economic Forum công bố hồi tháng 1 cho thấy hơn 54% lãnh đạo tin rằng AI sẽ thay thế đáng kể nhiều công việc hiện có. Khoảng 44,6% kỳ vọng công nghệ này giúp cải thiện biên lợi nhuận doanh nghiệp, nhưng chỉ 12,1% tin rằng AI sẽ khiến mức lương tăng lên.
Tại Trung Quốc, nhu cầu tuyển dụng cho các vị trí liên quan đến mô hình ngôn ngữ lớn và thuật toán AI tăng mạnh trong năm 2026, dù thị trường lao động nhìn chung vẫn yếu hơn hai năm trước. Các sinh viên mới tốt nghiệp cho biết khả năng sử dụng AI và tư duy logic đã trở thành yêu cầu cơ bản khi ứng tuyển.
Theo báo cáo của McKinsey Global Institute, nhu cầu về “kỹ năng sử dụng AI” trong tin tuyển dụng đã tăng gấp bảy lần chỉ trong hai năm. McKinsey cũng ước tính AI có thể tự động hóa tới 57% số giờ làm việc tại Mỹ. Những vị trí dễ bị ảnh hưởng nhất là các công việc có tính chuẩn hóa cao như nhập liệu, chăm sóc khách hàng cơ bản, kế toán tài chính hoặc rà soát hợp đồng sơ bộ.
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng tương lai không hoàn toàn là kịch bản “máy móc thay thế con người”. Theo McKinsey, AI hiện nay chủ yếu tái thiết kế quy trình làm việc thay vì xóa bỏ hoàn toàn nghề nghiệp. Khoảng 72% kỹ năng hiện có của con người vẫn sẽ còn giá trị, dù môi trường áp dụng thay đổi đáng kể.
Nếu doanh nghiệp tái cấu trúc hợp lý để con người và AI phối hợp với nhau, nền kinh tế Mỹ có thể tạo thêm tới 2,9 nghìn tỷ USD giá trị mỗi năm vào năm 2030. Li Jingmei, đồng CEO Công ty Công nghệ Langboat Bắc Kinh, cho rằng sự phân công mới giữa con người và AI đang dần hình thành. Các tác vụ như ghi biên bản họp ngày càng được AI xử lý, còn con người tập trung vào việc đánh giá và đưa ra quyết định cuối cùng.
Theo bà, nhóm lao động dễ bị tổn thương nhất là những người đảm nhiệm công việc có thể chuẩn hóa và đo lường dễ dàng. Ngược lại, những nhân sự sở hữu năng lực “hình chữ T”, vừa có chuyên môn sâu vừa có kỹ năng giao tiếp, đồng cảm và tư duy phức tạp, sẽ khó bị thay thế hơn.
Song song với áp lực kinh tế là hàng loạt tranh cãi pháp lý mới. Tại Trung Quốc, luật lao động đang trở thành rào cản lớn với tham vọng thay thế lao động bằng AI. Tháng 4 vừa qua, Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu xử lý vụ kiện liên quan đến một doanh nghiệp giảm 40% lương nhân viên rồi sa thải người này với lý do hệ thống AI làm việc hiệu quả hơn.
Tòa phán quyết việc sa thải là trái pháp luật và buộc công ty bồi thường 261.000 nhân dân tệ, tương đương khoảng 38.300 USD. Đây được xem là phán quyết đầu tiên tại Trung Quốc xác lập rằng nâng cấp công nghệ AI không phải căn cứ hợp pháp để doanh nghiệp đơn phương thay đổi quan hệ lao động. Các luật sư cũng cảnh báo việc thu thập dữ liệu nhân viên để huấn luyện AI đang đặt ra nhiều câu hỏi liên quan đến quyền riêng tư, bí mật thương mại và sự đồng ý.
Theo luật sư Song Xiaoran tại Công ty Luật Cầu Cơ Hội Bắc Kinh, việc sử dụng dữ liệu nhân viên để đào tạo AI vượt ra ngoài phạm vi quản trị nhân sự thông thường nên phải có sự đồng ý rõ ràng từ người lao động. Nhân viên vẫn có quyền yêu cầu ẩn danh dữ liệu cá nhân, giới hạn việc sử dụng thông tin sau khi nghỉ việc và phản đối việc thương mại hóa hành vi cá nhân của họ.
Dù vậy, giới chuyên gia nhận định cuộc tranh luận về “nhân viên kỹ thuật số” mới chỉ bắt đầu. Khi mỗi cú click chuột, thao tác bàn phím và quy trình làm việc đều có thể trở thành dữ liệu huấn luyện AI, ranh giới giữa công cụ hỗ trợ và sự thay thế lao động đang ngày càng mong manh hơn bao giờ hết.
*Nguồn bài viết: ThinkChina-Lại Dịu–Nhịp Sống Thị Trường
