Thần thoại về ông có thực sự là ca ngợi chiến thắng của con người không?
Một trong những đặc điểm vĩ đại của thần thoại Hy Lạp là khả năng giải thích tâm lý con người và hé lộ những ý nghĩa sâu sắc vượt xa bề mặt. Nhà tâm lý học James Hillman từng châm biếm rằng: “Thần thoại là tâm lý học cổ đại. Tâm lý học là thần thoại hiện đại.”
Hãy lấy Sisyphus làm ví dụ: ông là một người phàm, tên của ông, theo nhà phê bình người Anh Robert Graves, được viết là Sesephus, có nghĩa là “rất thông thái”.
Cha của ông là Aeolus, vua của xứ Thessaly và là người trông coi các ngọn gió. Tuy nhiên, trong các truyền thuyết sau này, Aeolus trở thành Thần Gió, trong khi Sisyphus vẫn là người phàm; dù vậy, giống như nhiều anh hùng Hy Lạp, ông có một mối liên hệ nào đó với các vị thần.
Mối liên hệ với thần gió mang tính gợi mở. Gió là không khí chuyển động, và theo truyền thống, không khí được liên kết với trí tuệ, giống như nước được liên kết với cảm xúc; do đó, trong thần thoại về Sisyphus, chúng ta đối mặt với một người sử dụng trí óc rất thông minh của mình – thực chất là xảo quyệt – để đạt được mục đích. Như chúng ta sẽ thấy, trí óc con người này vô cùng tinh ranh.
Tuy nhiên, dù Sisyphus tinh ranh đến vậy, danh tiếng của ông không bắt nguồn từ sức mạnh trí tuệ của mình, cũng không phải vì ông từng là một tên cướp, kẻ giết người hay kẻ cưỡng hiếp mà được hậu thế ghi nhớ; nói cách khác, ông không phải là một người tốt. Ông thậm chí cũng không nổi tiếng vì được cho là cha của một nhân vật khác cũng nổi tiếng về mưu mẹo – Odysseus.
Thay vào đó, Sisyphus nổi tiếng vì bị đày xuống Tartarus, một khu vực trong địa ngục của thần thoại Hy Lạp.
Tại đó, ông phải không ngừng đẩy một tảng đá khổng lồ lên một con dốc cao, và mỗi khi gần đến đỉnh, sức nặng của tảng đá lại đè bẹp ông, khiến nó lăn xuống, và ông lại phải bắt đầu lại quá trình – cho đến vĩnh viễn.
Ông bị đày xuống Tartarus – vực thẳm sâu nhất của địa ngục, nơi tất cả những kẻ phạm tội tày trời phải chịu hình phạt vĩnh cửu.
Bức tranh “Sisyphus” của Titian, hoàn thành từ năm 1548 đến 1549. Được lưu giữ tại Bảo tàng Prado ở Madrid, Tây Ban Nha. (Miền công cộng)
Tội lỗi của Sisyphus
Ông là một tên cướp, kẻ giết người hay kẻ cưỡng hiếp, nhưng đó không phải là lý do ông bị đày xuống địa ngục. Thần Zeus tuy khinh miệt những hành vi thấp hèn của người phàm, nhưng không trừng phạt ông vì những điều đó. Chính vì ông đã cố gắng lừa dối các vị thần mà ông phải nhận lấy kết cục này. Sự ngạo mạn của ông mới là tội lỗi không thể tha thứ.
Với trí thông minh siêu việt – còn được gọi là “mưu mẹo” – ông đã thành công trong việc qua mặt hoặc xúc phạm các vị thần ba lần, và mỗi lần dường như đều thoát tội.
Sự xúc phạm đầu tiên của ông là tố giác thần Zeus (Thanad Dớt). Khi ấy, Zeus đã bắt cóc Aegina, con gái của thần sông Asopus, và Sisyphus biết rõ đầu đuôi câu chuyện. Khi Asopus đi tìm con gái mất tích, Sisyphus đã dùng thông tin này để đổi lấy một nguồn nước không bao giờ cạn cho vương quốc Corinth, và Asopus đã thực hiện giao kèo.
Zeus không vui khi phát hiện ra vị thần sông giận dữ đang truy đuổi mình và phải dùng sấm sét để đẩy lùi Asopus. Bất kể hành động của Zeus là đúng hay sai, dù hành động của ông thường được cho là để sinh ra những hậu duệ anh hùng cứu rỗi vũ trụ, điểm mấu chốt là: tố giác vị thần tối cao của trật tự vũ trụ là một hành động phản bội nguy hiểm.
Trước tội lỗi của Sisyphus, Zeus đã sai Thần Chết Thanatos, tôi tớ của Hades, vị thần cai quản người chết ở âm phủ, đến bắt ông đi.
Lúc này, Sisyphus đã vận dụng mưu mẹo và lừa được cả Thần Chết. Với sự xảo quyệt phi thường, ông đã yêu cầu Thanatos thị phạm cách dùng còng tay, rồi khóa chiếc còng lại, khiến Thần Chết bị trói bởi chính xiềng xích nặng nề của mình.
Ban đầu, không ai để ý đến sự mất tích của Thanatos; kết quả là, dù người ta bị thương nặng đến đâu cũng không ai chết nữa.
Về phần Sisyphus, ông không xuống âm phủ mà vẫn ở lại thế giới dương gian, chuẩn bị cho mưu kế tiếp theo.
Cuối cùng, Thần Chiến tranh Ares, vô cùng bất mãn vì không còn ai tử trận, đã được cử đi giải thoát cho Thanatos và đưa Sisyphus đến trước mặt Thần Chết một lần nữa. Lần này, Thanatos không còn bị lừa bởi mưu mẹo của Sisyphus và đã thực sự đưa ông xuống địa ngục.
Nhưng chính tại đây, Sisyphus đã phạm phải hành động ngạo mạn lần thứ ba và cũng là cuối cùng. Ông đã dặn trước vợ mình, Merope, không cử hành các nghi thức tang lễ truyền thống cho ông, bao gồm cả việc không trả tiền cho người lái đò Charon trên sông Styx. Do đó, Sisyphus đến âm phủ với thân phận một người nghèo không được chôn cất và kêu oan với Nữ hoàng Âm phủ Persephone rằng mình không có quyền ở đó.
Vì không được làm tang lễ đúng cách và không có tiền trả cho Charon, Sisyphus lẽ ra phải bị kẹt lại ở bờ bên kia của sông Styx.
Hơn nữa, ông còn biện luận rằng việc vợ ông không thực hiện nghi lễ và cúng tế có thể khiến các góa phụ khác noi theo tấm gương xấu của bà.
Sisyphus cầu xin Persephone cho phép ông ở lại dương gian ba ngày để sắp xếp tang lễ, trừng phạt người vợ vô trách nhiệm và dạy cho bà hiểu sự cần thiết phải tôn trọng các vị vua của địa ngục.
Persephone cảm động trước lời khẩn cầu của ông và đã chấp thuận, một hành động mà không một vị thần nào khác có thể hủy bỏ. Dĩ nhiên, Sisyphus không hề có ý định quay lại địa ngục và đã sống thêm năm mươi năm nữa trên dương gian.
Nhưng cuối cùng, vợ ông qua đời, và tuổi già cũng đuổi kịp ông. Lần này, chính thần Hermes đã đưa ông xuống vực thẳm, và ông không thể trốn thoát được nữa; thay vào đó, hình phạt nổi tiếng của ông đang chờ đợi ở đó.
Hình phạt đáng tội
Trong một vũ trụ có trật tự và công bằng, hình phạt là cần thiết; hình phạt phải tương xứng với tội ác. Cả đời Sisyphus hành động để chiến thắng số phận, điều này không khác gì cố gắng chiến thắng các vị thần. Giờ đây, chính số phận lại đánh bại ông một cách vô tận.
Thứ hai, cả đời ông cố gắng kiểm soát hoặc chinh phục người khác – bao gồm cả cái chết và các vị thần; nhưng bây giờ, ông lại phải trải qua một cuộc đấu tranh vô ích và không hồi kết để đánh bại một tảng đá.
Cuối cùng, tất cả sự thông minh, tài trí của ông đều trở thành vô nghĩa. Điều này khiến người ta nhớ đến lời cảnh báo mạnh mẽ trong Kinh Thánh: “Chẳng có sự khôn ngoan, thông sáng, hay mưu kế nào chống lại được Đức Giê-hô-va.” (Châm ngôn 21:30)
Những Sisyphus của hiện tại
Có một câu nói thường được cho là của Einstein: “Sự điên rồ là làm đi làm lại một việc và mong đợi những kết quả khác nhau.”
Chúng ta không cần phải đợi đến khi xuống địa ngục mới cảm nhận được điều này: tất cả các chứng nghiện và hành vi bốc đồng đều có đặc điểm này. Người nghiện cờ bạc mong thắng tiền, người nghiện ma túy tìm kiếm cơn phê, kẻ nghiện rượu khao khát sự tê liệt, người nghiện tình dục hướng tới sự kích thích – tất cả họ cuối cùng đều đi đến cùng một kết cục.
Hơn nữa, không chỉ những loại nghiện rõ ràng này, những người ngày qua ngày làm việc theo cùng một cách nhưng lại mong đợi chất lượng cuộc sống của mình sẽ thay đổi một cách kỳ diệu, thực ra cũng đang bị mắc kẹt trong cùng một tình huống.
Có lẽ điều này đúng nhất trong các mối quan hệ và trong những chiếc mặt nạ mà chúng ta ưa thích thể hiện với thế giới.
Từ những người bị bạo hành – dù đã thoát khỏi kẻ bạo hành nhưng dường như luôn gặp phải một kẻ bạo hành khác, đến những người trầm cảm liên tục đóng vai nạn nhân; về bản chất, Sisyphus là biểu tượng cho sự khao khát quá mức và sự ngạo mạn của chúng ta trong việc cố gắng chiến thắng thực tại.
Sisyphus, thực ra, chính là hình ảnh của chúng ta ngay tại thời điểm này!
Bức tranh “Sisyphus Đẩy Tảng Đá Lên Núi” của Bernard Picart. Sisyphus bị kết án phải đẩy một tảng đá nặng bằng chính cơ thể mình lên núi, nhưng cuối cùng chỉ có thể bất lực nhìn nó lăn xuống, đây được xem là một nhiệm vụ vô vọng và không bao giờ kết thúc. (Miền công cộng)
Nhà văn hiện sinh nổi tiếng Albert Camus đã nhận ra điều này và cố gắng bình thường hóa nó trong bài tiểu luận “Thần thoại Sisyphus” của mình.
Trong đó, ông cho rằng Sisyphus hạnh phúc vì “cuộc đấu tranh vươn lên đỉnh cao cũng đủ để lấp đầy trái tim một con người,” nói một cách đơn giản, ông có việc để làm, và thế là đủ!
Nhưng việc coi nỗ lực vô ích này là bình thường chỉ đơn thuần là thúc đẩy toàn bộ chương trình nghị sự của chủ nghĩa hiện sinh: đó là hạ thấp cuộc sống xuống thành sự vô nghĩa thuần túy, hoàn toàn chủ quan, và tự nhiên là vô thần. Từ góc nhìn điển hình của thế kỷ 20 và 21 này, Sisyphus đã vượt qua nỗi đau của mình, sự phản kháng của ông đối với các vị thần trở thành một hành động đối đầu và tự do, một chiến thắng của chủ nghĩa hiện sinh.
Tuy nhiên, đối với những người trong chúng ta yêu thực tại hơn là ảo tưởng, những người đã thấy vô số nhân vật kiểu Sisyphus tràn ngập trong văn hóa của mình, quan điểm như vậy là không thể đứng vững: Sisyphus có hạnh phúc vì chiến thắng của sự tồn tại của mình không? Homer đã hiểu sâu sắc điều này. Khi Odysseus xuống âm phủ, ông đã thấy gì?
“Tôi cũng thấy Sisyphus, bị trói buộc trong nỗi thống khổ của mình, hai tay gắng sức ôm lấy tảng đá khổng lồ, ra sức đẩy, hai tay vật lộn, hai chân gắng gượng, không ngừng đẩy tảng đá lên đỉnh núi, nhưng ngay khoảnh khắc tảng đá chông chênh sắp lật qua, sức nặng vô song của nó lại một lần nữa đẩy ông lùi lại, tảng đá tàn nhẫn ấy lại nảy lên và lăn xuống đồng bằng – thế là ông lại một lần nữa gắng sức đẩy, vật lộn, mồ hôi chảy đầm đìa khắp người, và bụi đất bay cuộn trên đầu ông.”
Điều đó nghe có giống hạnh phúc không? Không, nó nghe giống như sự cưỡng bức, tình thế tiến thoái lưỡng nan và sự tra tấn của địa ngục.
Bài học của Sisyphus nói với chúng ta rằng đừng nghe theo những giọng nói cám dỗ, khiến chúng ta lầm tưởng rằng chỉ cần vận dụng trí não là đang sống “thực”, nó khiến chúng ta tự cho mình là thông minh, mà không bao giờ nhận ra rằng mình không bao giờ có thể thông thái hơn sức mạnh vô hình đang cai quản vũ trụ.
Tránh xa sự ngạo mạn, chúng ta sẽ sống tốt hơn.
Nguyên văn “Let’s Heed the Lesson of Sisyphus” được đăng trên The Epoch Times bản tiếng Anh.
Giới thiệu tác giả: James Sale đã xuất bản hơn năm mươi đầu sách, mới nhất là “Thần, Anh hùng và Chúng ta” (tạm dịch, Gods, Heroes and Us, The Bruges Group, 2025). Ông đã được đề cử cho Giải thưởng thơ Pushcart của Mỹ vào năm 2022. Ông cũng là người đoạt giải nhất trong cuộc thi năm 2017 của Hiệp hội các nhà thơ cổ điển (The Society of Classical Poets) và đã tham dự, ngâm thơ tại hội thảo đầu tiên của hiệp hội tại New York vào năm 2019. Tập thơ mới của ông có tựa đề “DoorWay”. Để biết thêm thông tin về tác giả, bao gồm cả “Dự án Dante” của ông, vui lòng truy cập EnglishCantos.home.blog.
Theo ĐKN
