Hai thói quen tư duy khác nhau này, rốt cuộc sẽ tạo ra sự chênh lệch cuộc đời ra sao?
Blogger tài chính có tên Ngụy Chưởng Quỹ từng đưa ra một nhận định: Người biết hỏi “Tại sao” sớm muộn gì cũng sẽ thành công, còn người chỉ biết hỏi “Làm thế nào” thì nhất định sẽ thất bại.
Theo ông, một người nếu có thói quen hỏi người khác “làm thế nào”, thì tức là đang trông chờ người khác đưa ra câu trả lời. Lâu dần, người đó sẽ đánh mất khả năng tự ngộ và tư duy của bản thân. Ngược lại, người có thói quen hỏi “tại sao” sẽ tiến hành suy nghĩ sâu sắc, từ đó tự mình tìm ra đáp án.
Hai thói quen tư duy khác nhau này, rốt cuộc sẽ tạo ra sự chênh lệch cuộc đời như thế nào? Hãy để tôi kể cho bạn vài câu chuyện trước đã.
01
Câu chuyện đầu tiên là về một nhà máy ở Mỹ đã phát triển một dây chuyền sản xuất xà phòng. Trong quá trình vận hành, họ phát hiện có lỗi: một số hộp không chứa xà phòng. Giám đốc nhà máy liền mời chuyên gia đến để hỏi làm sao khắc phục lỗi này.
Chuyên gia đề xuất sử dụng công nghệ dò tia X kết hợp với kỹ thuật tự động hóa bằng máy tính để giải quyết vấn đề. Tuy nhiên, chi phí lại rất cao, lên tới vài triệu. Trước khoản chi lớn như vậy, giám đốc vô cùng do dự. Lúc này, một công nhân đề nghị: đặt một chiếc quạt điện cạnh dây chuyền sản xuất. Nhờ luồng gió mạnh từ quạt, những hộp xà phòng rỗng – nhẹ hơn – sẽ bị thổi bay ra ngoài.
Kết quả là họ chỉ tốn 200 tệ mà đã giải quyết được vấn đề. Giám đốc vô cùng khâm phục, bèn hỏi công nhân nghĩ ra cách đó như thế nào.
Công nhân nói, tôi đã tự hỏi bản thân một câu: “Tại sao lại không phân biệt được hộp có xà phòng hay không?” Câu trả lời rất rõ ràng: vì bề ngoài giống nhau. Vậy nếu bề ngoài giống nhau, có điểm nào khác biệt không? Khác biệt ở chỗ trọng lượng. Vậy thì chỉ cần dùng gió thổi, những hộp nhẹ hơn sẽ bị thổi bay đi. Đơn giản chỉ có vậy.
02
Câu chuyện thứ hai.
Giả sử bạn là một giáo viên, phát hiện học sinh trốn học đi chơi, bạn sẽ làm gì? Tin rằng đa số người sẽ chọn cách gọi học sinh quay lại lớp rồi trách phạt, răn dạy một trận. Nhưng có một giáo viên ở Mỹ lại làm điều ngược lại – ông xin lỗi học sinh vì việc đó. Khi nhìn thấy học sinh trốn học, trong đầu ông lập tức nảy ra một câu hỏi: “Tại sao học sinh lại trốn học?” Học sinh trả lời: “Lớp học quá nhàm chán, không thú vị.” Vì vậy, theo ông, việc trốn học không phải lỗi của học sinh, mà là lỗi của giáo viên. Thế là ông lại hỏi bản thân: “Tại sao không thể biến lớp học thành một trò chơi?”
Mang theo câu hỏi đó, ông bắt đầu nghiên cứu về học tập qua trò chơi (gamification). Ông biến lớp học của mình thành các màn chơi trong một trò chơi, vừa giúp học sinh tiếp thu kiến thức, vừa tăng sự hứng thú.
Nhờ đó, tiết học của ông ngày càng được yêu thích, mỗi lần lên lớp đều kín chỗ, không ai muốn vắng mặt. Và giáo viên ấy chính là Karl Kapp – người tiên phong trong lĩnh vực “giáo dục hóa trò chơi” (gamified learning).
03
Câu chuyện thứ ba đến từ lớp học khởi nghiệp của Đại học Stanford. Trong khóa học này, có một nhiệm vụ như sau: các nhóm sinh viên được cấp 5 đô la làm vốn khởi đầu, và trong vòng một tuần phải kiếm được càng nhiều tiền càng tốt. Một tuần sau, mỗi nhóm sẽ có 10 phút trên lớp để trình bày quá trình khởi nghiệp của mình. Phần lớn các nhóm chọn cách dùng 5 đô la để làm các hoạt động kinh doanh truyền thống, ví dụ như mua vé số hoặc mở quầy bán nước trái cây – kết quả là lợi nhuận thu được rất hạn chế.
Tuy nhiên, có một nhóm lại hoàn toàn khác biệt. Họ tự hỏi: “Tại sao chỉ có thể kiếm được ít tiền với 5 đô la?” Câu trả lời là: vì bản thân món hàng trị giá 5 đô la vốn đã không có giá trị cao.
Nếu vậy, tại sao không bỏ qua cái gọi là “5 đô la”, mà dùng một thứ có giá trị cao hơn để trao đổi?
Vậy thứ gì có giá trị cao hơn? Câu trả lời rất rõ ràng: thời gian lên lớp tại Đại học Stanford là vô cùng quý giá. Cuối cùng, nhóm này đã đem 10 phút thời gian thuyết trình trên lớp, bán cho một công ty với giá 650 đô la để làm buổi giới thiệu tuyển dụng. Cứ như vậy, họ dùng 5 đô la vốn khởi đầu, sau một tuần đã kiếm được 650 đô la.
04
Cuối cùng là một câu chuyện như sau. Có hai nhân viên bán trái cây, Lý và Vương, mỗi người phụ trách quảng bá một giống trái cây mới tại một khu vực khác nhau. Ban đầu, khách hàng nhập về giống trái cây mới này nhưng phát hiện hàng loạt bị thối hỏng. Sau khi nhận được phản hồi, để xoa dịu sự bất mãn của khách, Lý lập tức cam kết đổi trả toàn bộ.
Thế là công ty phải bỏ tiền ra bù đắp tổn thất cho khách hàng. Còn Vương, khi đối mặt với cùng một vấn đề, lại không vội trả lời khách hàng, mà cẩn thận hỏi: “Tại sao trái cây lại bị hỏng?”
Nguyên nhân là chu kỳ bán hàng quá dài, dẫn đến khó bảo quản. Anh lại tiếp tục tìm hiểu: “Vì sao chu kỳ bán hàng lại dài?” Thì ra so với các loại trái cây cùng loại, giá của giống mới này quá cao.
Cuối cùng, Vương đưa ra giải pháp: áp dụng chính sách khuyến mãi để rút ngắn thời gian bán hàng.
Tuy công ty phải giảm bớt lợi nhuận, nhưng giống trái cây mới đã được tiêu thụ thành công. Nửa năm sau, Lý vẫn là một nhân viên kinh doanh bình thường, còn Vương đã được thăng chức thành quản lý khu vực.
05
Tại sao lại kể những câu chuyện ở trên?
Không khó để nhận ra rằng, mỗi vấn đề tưởng chừng rất bình thường, chỉ cần hỏi thêm một chữ “vì sao”, lập tức sẽ có cách ứng phó hoàn toàn khác.
Đây chính là tư duy sâu sắc.
Thông qua việc không ngừng truy vấn, từng lớp từng lớp bóc tách vấn đề, con người ta sẽ dần tìm ra được đáp án cốt lõi nhất.
Trong thực tế, rất nhiều khi vấn đề và đáp án hoàn toàn không liên quan gì đến nhau.
Vấn đề trên dây chuyền sản xuất xà phòng thì lại được giải bằng… quạt điện;
Vấn đề trái cây bị hỏng thì lại giải bằng… khuyến mãi.
Nếu một người chỉ biết giải quyết bề nổi, mọi hành động đều trở nên vô ích.
Chỉ khi không ngừng tự hỏi “vì sao”, mới có thể tìm ra vấn đề cốt lõi nhất và đưa ra giải pháp hiệu quả nhất.
06
Nhà giáo dục toán học Polya cho rằng: Bất kỳ vấn đề nào cũng có thể khiến chúng ta đào sâu suy nghĩ không ngừng, từ đó hình thành con đường tư duy lâu dài và nhất quán. Vì vậy, chìa khóa của tư duy sâu sắc nằm ở việc tự đặt câu hỏi cho chính mình.
Cha đẻ của quản lý sản xuất Nhật Bản – Taiichi Ohno – từng đề xuất phương pháp tư duy “5 lần hỏi tại sao”, giúp mọi người học cách truy vấn.
Cái gọi là “5 Why”, tức là liên tục hỏi “tại sao” về một vấn đề. Thông thường, khi hỏi đến lần thứ năm, bạn sẽ tìm được gốc rễ của vấn đề. Lấy ví dụ một viện bảo tàng ở Washington:
Bức tường phía đông bên ngoài của bảo tàng bị ăn mòn nghiêm trọng, thường xuyên phải sơn lại.
Sau điều tra, nguyên nhân ăn mòn là do nhân viên vệ sinh dùng chất tẩy rửa có độ ăn mòn cao.
Nhưng tại sao nhân viên lại dùng loại chất tẩy rửa đó? Vì có rất nhiều phân chim trên tường, rất khó làm sạch.
Tại sao lại có nhiều phân chim như vậy? Vì có rất nhiều nhện – thức ăn của chim – bám trên tường.
Tại sao lại có nhiều nhện?
Vì có nhiều côn trùng nhỏ – là thức ăn của nhện – trên tường.
Tại sao lại có nhiều côn trùng nhỏ? Bởi vì phía đông tòa nhà có mấy ô cửa sổ, ban đêm ánh sáng trong bảo tàng hắt ra từ đó, thu hút lũ côn trùng ưa sáng kéo đến.
Cho nên cách giải quyết đúng không phải là thay chất tẩy hay quét sơn, mà là: Lắp rèm chắn sáng – chỉ cần kéo rèm vào ban đêm là có thể giải quyết tận gốc vấn đề.
Truy vấn là một quá trình gỡ từng lớp như bóc tằm lấy tơ.
Mọi sự việc, nếu ta biết lần ngược về nguyên nhân và tự hỏi thêm vài lần “tại sao”, thì mới có thể giải quyết tận gốc vấn đề.
Hãy nhớ rằng, trên đường đời, ta sẽ gặp vô số khó khăn thử thách.
Nếu chỉ chăm chăm hỏi “làm thế nào”, ta rất dễ bị đánh lừa bởi hiện tượng bên ngoài, để rồi dù có làm nhiều đến đâu, cũng chỉ là chữa phần ngọn mà không đụng đến phần gốc.
Chỉ khi ta chịu khó truy vấn và suy nghĩ nhiều hơn, ta mới có thể nhìn thấu bản chất, và giành được lợi thế trước người khác.
Charlie Munger từng nói: Người luôn hỏi “tại sao” sẽ không ngừng phát triển. Nhiều người làm việc suốt bao năm vẫn chẳng đạt được gì, nguyên nhân là họ hiếm khi tự hỏi mình “tại sao”. Khi cuộc sống thiếu vắng những câu hỏi “tại sao”, nó giống như một con thuyền không có la bàn.
Bạn có thể vẫn tiến về phía trước, nhưng chắc chắn sẽ lạc lối, thậm chí càng lúc càng sa lầy trong sai lầm.
Đúng như nhà xã hội học Daniel Kahneman từng nói: Sự bận rộn lặp đi lặp lại vô tận – hầu như ai cũng làm được; điều khó là biết tư duy. Nếu không suy nghĩ sâu sắc, thì sự chăm chỉ cũng trở nên vô nghĩa.
Vì vậy, bất kể lúc nào, chúng ta cũng cần tránh việc nỗ lực một cách mù quáng. Khi bạn tìm được “tại sao”, thì “làm thế nào” sẽ tự nhiên hiện ra.
Diệu Đan-Theo Thanh Niên Việt
