Dưới đây là bài phân tích của tác giả Mark Crescenzi and Stephen Gent về Động cơ dưới tầng biển sâu của Trung Quốc khi đòi chủ quyền trên Biển Đông được đăng trên trang The Diplomat.
Vào hồi tháng 3 vừa qua, hơn 200 tàu dân quân biển của Trung Quốc đã tập trung tại bãi đá Ba Đầu thuộc quần đảo Trường Sa. Sự hiện diện của những tàu này là một lời nhắc nhở đáng ngại về ý định của Trung Quốc với yêu sách đối với vùng rộng lớn trên Biển Đông, được bao bọc bởi cái gọi là “đường chín đoạn”, được Trung Quốc ngang nhiên tuyên bố là lãnh thổ có chủ quyền.
Các quan chức Philippines đã gióng lên hồi chuông cảnh báo và nhắc lại phán quyết năm 2016 của tòa trọng tài quốc tế đã bác bỏ tính hợp pháp của các tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc. Đáp lại, các quan chức Trung Quốc bác bỏ phán quyết và những tác động của nó, đồng thời tìm cách hạ thấp sự hiện diện của quân đội Philippines. Một cách lặng lẽ, Trung Quốc tiếp tục củng cố sự hiện diện ở Biển Đông dẫn đến có nguy cơ gây ra xung đột. Chuyên gia người Mỹ đã cảnh báo về nguy cơ chiến tranh giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc.
Trong số nhiều vấn đề đang bị đe dọa, có quyền tiếp cận tự do và không giới hạn đến các vùng biển quốc tế này và các tuyến thương mại quan trọng chạy qua chúng. Những vấn đề này rất quan trọng và đã thu hút sự chú ý của các lực lượng hải quân lớn nhất trên thế giới. Sự hiện diện của hải quân Trung Quốc trong khu vực đã đạt mức kỷ lục với kế hoạch sẽ còn tăng trưởng hơn nữa.
Hoa Kỳ cũng đã tăng cường sự hiện diện của hải quân trong khu vực và Tổng thống Joe Biden đã cho thấy ý định duy trì sự hiện diện mạnh mẽ ở Ấn Độ-Thái Bình Dương. Liên minh châu Âu đã công bố Chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương được chờ đợi từ lâu, trong đó nhấn mạnh lại nhu cầu tiếp cận tự do và cởi mở đối với các vùng biển và các tuyến thương mại quốc tế. Vương quốc Anh đang gửi một hạm đội tàu chiến đến khu vực hạm đội được triển khai lớn nhất kể từ Chiến tranh Quần đảo Malvinas / Falkland năm 1982. Với tất cả sự tăng cường này, người ta có thể tự hỏi liệu chúng ta có đang trải qua tiền thân của một cuộc chiến tranh hay không?
Trung Quốc dần khẳng định sự hiện diện và ảnh hưởng của mình ở các khu vực tranh chấp, như Trường Sa và bãi cạn Scarborough, quấn “lá cải” chủ quyền xung quanh các tiền đồn xa xôi này trong khi bác bỏ các nghị quyết pháp lý và tránh xung đột quy mô lớn bằng cách tiếp cận chậm rãi và kiên nhẫn được gọi là “chiến lược chậm rãi”. Trung Quốc sẽ tiếp tục chính sách này trong tương lai, dựa vào chiến thuật “vùng xám” quy mô nhỏ để mở rộng phạm vi hoạt động ở Biển Đông.
Để biết lý do tại sao, chúng ta cần nhìn vào bên dưới tầng biển sâu ở Biển Đông với những gì đang xảy ra, theo cả nghĩa bóng và nghĩa đen.
Trung Quốc đang mạnh mẽ cạnh tranh với các cường quốc toàn cầu khác trong cuộc đua kinh tế vĩ đại của thế kỷ 21: nhiệm vụ thống trị thị trường để có một giải pháp thay thế sạch hơn cho nhiên liệu hóa thạch. Trung Quốc không giấu giếm ý định trở thành quốc gia dẫn đầu thế giới về sản xuất pin cung cấp năng lượng cho nhu cầu giao thông trong tương lai, cung cấp năng lượng cho các thiết bị điện tử tinh vi.
Đồng thời, Trung Quốc đang hướng tới mục tiêu trở thành nhà sản xuất thiết bị điện tử tiên tiến hàng đầu thế giới. Với Sáng kiến “Sản xuất tại Trung Quốc 2025” là nền tảng kinh tế quan trọng của ông Tập Cận Bình, các lĩnh vực sản xuất ưu tiên cao như chất bán dẫn, công nghệ hàng không vũ trụ và người máy được khuyến khích mở rộng và đổi mới.
Những loại pin và thiết bị điện tử tiên tiến này dựa vào quá trình khai thác và tinh chế phức tạp của các nguyên tố đất hiếm. Việc tiếp cận với nguồn cung dồi dào các loại đất hiếm này sẽ rất quan trọng đối với sự tăng trưởng không có kiểm soát trong các lĩnh vực này trong những năm tới.
Trong nghiên cứu của mình, Mark Crescenzi và Stephen Gent giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Bắc Carolina nhận thấy rằng mục tiêu chiến lược cốt lõi của Trung Quốc là duy trì sức mạnh thị trường của mình trên thị trường đất hiếm.
Trong 3 thập kỷ qua, Trung Quốc đã thống trị thị trường để sản xuất và xuất khẩu đất hiếm. Thường sản xuất hơn 90% lượng đất hiếm tiêu thụ trên thế giới, Trung Quốc có sức mạnh thị trường để kiểm soát giá cả và số lượng của những mặt hàng thiết yếu này. Giống như Ả-rập Xê-út đóng vai trò là quốc gia xoay trục trên thị trường dầu mỏ thế giới, Trung Quốc có thể hạn chế hoặc mở rộng xuất khẩu đất hiếm để duy trì giá và nguồn cung ưu đãi.
Vai trò của Trung Quốc trên thị trường đất hiếm có ý nghĩa gì đối với chính trị ở Biển Đông?
Trung Quốc hiện đang phải đối mặt với 2 mối đe dọa tiềm tàng đối với nguồn cung cấp đất hiếm của nước này. Thứ nhất, khi nền kinh tế Trung Quốc phát triển và tầng lớp trung lưu cũng đang mở rộng nhanh chóng, chính phủ Trung Quốc có thể đoán trước được sự thèm muốn giảm sút đối với các mỏ đất hiếm khổng lồ trên đất liền tại quốc nội. Thứ hai, Trung Quốc đã tận dụng thành công nguồn nguyên liệu đất hiếm thô từ các quốc gia như Cộng hòa Dân chủ Congo, nhưng tính ổn định lâu dài của việc tiếp cận các nguồn bên ngoài này vẫn còn là một vấn đề.
Để đối phó với những mối đe dọa này, Trung Quốc đã bắt đầu nhìn ra nước ngoài để tìm cách tăng cường nguồn cung cấp đất hiếm của mình. Đáy biển của Biển Đông có một nguồn cung cấp dồi dào các khối khoáng chất nhỏ được gọi là các nốt đa kim. Trung Quốc đã phát triển công nghệ khai thác biển sâu tiên tiến nhất trên thế giới, và khả năng thu hoạch các nốt sần đa kim và đất hiếm bên trong chúng là vô song. Với mã khai thác mới xuất hiện của Cơ quan Đáy biển Quốc tế, cách tốt nhất để Trung Quốc đảm bảo tiếp tục tiếp cận các khoáng sản dưới đáy biển này và nguồn cung cấp đất hiếm ngoài khơi là coi những vùng biển này là lãnh thổ có chủ quyền.
Nếu mục tiêu của Trung Quốc là kiểm soát nguồn cung và giá đất hiếm trong ít nhất một phần tư thế kỷ tới, thì việc gây chiến sẽ phản tác dụng. Thật vậy, Trung Quốc đã khá quen thuộc với các giới hạn của sức mạnh thị trường hiện tại đối với đất hiếm. Năm 2010, một tàu đánh cá của Trung Quốc ở Biển Hoa Đông đã bị Cảnh sát biển Nhật Bản bắt giữ sau một vụ va chạm gần quần đảo Senkaku. Kết quả là tranh chấp khiến khu vực trở nên căng thẳng, và Trung Quốc đã áp đặt lệnh cấm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản cũng như hạn ngạch xuất khẩu đất hiếm sang phần còn lại của thế giới. Giá tăng vọt lên tới 2.000% sau đó, nhưng điều gì xảy ra tiếp theo mới là điều quan trọng.
Giá tăng đột biến và nguồn cung giảm đã thu hút những người mới tham gia vào ngành kinh doanh khai thác đất hiếm. Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ đã tiến hành một cuộc điều tra về sự phụ thuộc của nước này vào khoáng sản Trung Quốc, và hàng chục công ty tư nhân đã tung ra thị trường. Trong sự kiện được gọi là “Cuộc khủng hoảng đất hiếm năm 2010-2012”, Trung Quốc đã học được rằng việc hạn chế nguồn cung hoặc tăng giá quá mức sẽ làm xói mòn vị thế thị trường của chính họ. Đến năm 2014, Trung Quốc đã xóa bỏ hạn ngạch, khôi phục xuất khẩu sang Nhật Bản và giá cả giảm xuống. Những công ty mới tham gia vào thị trường đất hiếm đã mất dần đi, nhưng mối đe dọa về sự tái hợp nhất của họ vẫn còn.
Với bài học kinh nghiệm đó, mục tiêu của Trung Quốc không phải là triển khai sức mạnh thị trường để làm xói mòn khả năng tiếp cận đất hiếm trên toàn cầu. Thay vào đó, Trung Quốc có mục tiêu đảm bảo nguồn cung cấp đất hiếm ổn định cho nhu cầu trong nước ngày càng mở rộng trong khi tiếp tục thống trị thị trường toàn cầu. Nếu Trung Quốc có thể đảm bảo lượng đất hiếm dồi dào và chi phí thấp cho nhu cầu sản xuất của chính mình, thì nước này sẽ có vị thế tốt để thành công trong các nỗ lực kinh tế đầy tham vọng trong những năm tới. Lợi nhuận thu được từ thị trường toàn cầu giúp việc trợ cấp cho nhu cầu nội địa của Trung Quốc trở nên dễ dàng hơn.
Các mục tiêu về sức mạnh thị trường của Trung Quốc sẽ tiếp tục thúc đẩy nước này từng bước mở rộng phạm vi tiếp cận hàng hải và khẳng định lại các tuyên bố chủ quyền của mình ở Biển Đông. Đồng thời, khi việc bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài Thường trực năm 2016 cho thấy, bất kỳ giải pháp nào được đề xuất cho các tranh chấp lãnh thổ lặp đi lặp lại này mà bỏ qua mệnh lệnh kinh tế của cường quốc thị trường đất hiếm Trung Quốc đều có thể thất bại. Cho dù mọi thứ có vẻ căng thẳng như thế nào trên bề mặt, thì tính kinh tế của những gì nằm bên dưới vẫn không thể bị bỏ qua.
DKN
