Từ vụ dàn xếp của Meta đến các quy định mới tại Mỹ và EU, Big Tech đang chịu sức ép thay đổi cách vận hành và mô hình kinh doanh.
Nhìn lại phiên tòa của Meta
Phiên tòa lịch sử của giới công nghệ, khi hàng chục bang tại Mỹ khởi kiện Meta, vừa kết thúc với một kết quả đầy bất ngờ. Thay vì tiếp tục một cuộc chiến pháp lý kéo dài, Meta đã chấp nhận dàn xếp vụ kiện với khoản tiền có thể lên tới gần 18 tỷ USD. Tuy nhiên, đáng chú ý hơn cả số tiền là việc Meta phải thay đổi cách vận hành các sản phẩm cốt lõi như Facebook và Instagram, theo hướng phù hợp và an toàn hơn với người dùng trẻ, đặc biệt là thanh thiếu niên.
Dưới đây là những diễn biến chính của vụ việc.
Ngày 18/8, tại một tòa án liên bang ở Oakland, California, Meta bước vào một trong những phiên tòa đáng chú ý nhất trong lịch sử của tập đoàn này.
Phía nguyên đơn cáo buộc Meta thiết kế Facebook và Instagram theo cách khiến trẻ em và thanh thiếu niên sử dụng các nền tảng này một cách cưỡng ép; không thông tin đầy đủ về những rủi ro; đồng thời thu thập dữ liệu của trẻ dưới 13 tuổi mà không có sự đồng ý phù hợp của phụ huynh.
Meta bác bỏ các cáo buộc và không thừa nhận hành vi sai trái. Nhưng phiên tòa dự kiến kéo dài nhiều tuần đã kết thúc chỉ sau hơn một tuần. Meta đạt thỏa thuận với gần như toàn bộ các bang của Mỹ và một số vùng lãnh thổ. Tổng quy mô các thỏa thuận có thể lên tới khoảng 18 tỷ USD, được thanh toán trong vòng 10 năm.
Điều đáng chú ý hơn cả số tiền là những thay đổi Meta chấp nhận thực hiện trên Facebook và Instagram. Với người dùng dưới 18 tuổi tại Mỹ, giới hạn sử dụng mặc định sẽ là 2 giờ mỗi ngày. Muốn vượt giới hạn này cần sự cho phép của phụ huynh. Từ 0 giờ đến 6 giờ sáng, tài khoản của trẻ cũng mặc định không thể truy cập..
Ông J.b. Mccuskey – Tổng chưởng lý bang West Virginia, Mỹ cho hay: “Điều đáng chú ý nhất chính là các biện pháp mang tính bắt buộc. Các công ty công nghệ đang nhận ra rằng sản phẩm của họ có thể gây nguy hiểm cho trẻ em, rằng họ cần phải làm nhiều hơn và họ có những công cụ để cải thiện điều đó”.
Nhưng thỏa thuận còn chứa một cơ chế đặc biệt khiến câu chuyện không dừng lại ở Meta. Khoảng 12,7 tỷ USD là phần thanh toán được phân bổ chắc chắn. Khoảng 5,3 tỷ USD còn lại gắn với điều kiện: TikTok và YouTube phải áp dụng một số biện pháp tương tự.
Nói cách khác, Meta không chỉ chấp nhận thay đổi chính mình. Thỏa thuận còn tạo động lực để những đối thủ lớn nhất cũng phải đi theo cùng một bộ tiêu chuẩn. Và sức ép này đang lan ra ngoài nước Mỹ. Chỉ một ngày sau thỏa thuận, giới chức Hàn Quốc kêu gọi Meta áp dụng các biện pháp bảo vệ tương tự trên phạm vi toàn cầu.
Nữ thẩm phán “đối đầu” với cả Thung lũng Silicon
Để chọn ra một gương mặt đại diện cho những cuộc chiến pháp lý hướng vào giới công nghệ Mỹ, có lẽ khó có ai phù hợp hơn Thẩm phán Gonzalez Ro-gers – chủ tọa của phiên tòa “bom tấn” giữa Meta và các bang vừa qua.
Không chỉ vụ kiện này, bà Gonzalez Roger cũng đã đóng vai trò “cầm cân nảy mực” trong một loạt vụ kiện khác liên quan đến giới công nghệ như vụ việc giữa Apple và Epic Games, hay vụ kiện đình đám hồi đầu năm của tỷ phú Elon Musk và startup OpenAI.
Các nước gia tăng kiểm soát giới công nghệ
Không chỉ dừng lại ở các tranh chấp pháp lý riêng lẻ, một làn sóng siết chặt trên diện rộng đang được mở ra xung quanh giới công nghệ, với liên tiếp những án phạt quy mô lớn.
Một trong những vụ việc đáng chú ý nhất những năm qua tại Mỹ là việc Alphabet chấp nhận bồi thường 700 triệu USD, cùng việc nới lỏng quyền kiểm soát đối với hệ thống thanh toán trên kho ứng dụng Google Play. Bên cạnh chế tài tài chính, một loạt quy định quản lý giới công nghệ cũng đã được giới chức toàn cầu tung ra thời gian gần đây.
Tiên phong cho làn sóng này là Australia với lệnh cấm mang tính bước ngoặt đối với trẻ dưới 16 tuổi, châm ngòi cho hàng loạt quốc gia từ Pháp, Tây Ban Nha đến Na Uy cùng đẩy nhanh các đề xuất giới hạn độ tuổi sử dụng mạng xã hội.
Tại Mỹ, nhiều bang như Florida hay Texas đã ban hành các đạo luật nghiêm ngặt, buộc mạng xã hội phải xác thực độ tuổi người dùng và tắt hoàn toàn các thuật toán tự động đề xuất có tính chất gây nghiện.
Trong khi đó tại Anh, Đạo luật An toàn Trực tuyến trao quyền cho cơ quan chức năng phạt tới 10% doanh thu toàn cầu nếu các nền tảng không chủ động loại bỏ nội dung độc hại ngay từ khâu thiết kế vận hành.
EU và hành lang pháp lý kiểm soát giới công nghệ
Nhưng để nói về việc dùng công cụ pháp lý để kiểm soát giới công nghệ có lẽ khó có ví dụ nào rõ nét bằng Liên minh châu Âu (EU). Nếu tính cả án phạt khoảng 890 triệu Euro mà Brussels dành cho Alphabet hồi tháng trước, tổng số tiền phạt trong gần 3 năm qua của EU với các tập đoàn công nghệ đã lên tới gần 8 tỷ Euro. Đó là nhờ vào một hành lang pháp lý hoàn thiện nhất thế giới kiểm soát các nền tảng công nghệ mà châu lục này đã xây dựng.
Từ năm 2018, EU đã chính thức ra mắt Quy định Bảo vệ Dữ liệu chung (GDPR) để quản lý toàn diện về dữ liệu người dùng.
Năm 2022, khối tiếp tục thông qua thêm 2 đạo luật quan trọng về quản lý thị trường công nghệ trên không gian số, trong đó Đạo luật Dịch vụ số (DSA) siết chặt việc kiểm duyệt nội dung cùng tính minh bạch của thuật toán.
Cùng với DSA, Đạo luật Thị trường Số DMA đánh dấu bước đi mang tính cách mạng, lần đầu tiên trên thế giới đưa các tập đoàn công nghệ lớn vào một khung pháp lý riêng biệt với cách gọi “người gác cổng” thị trường.
DMA ngăn chặn các tập đoàn này tự ưu đãi cho dịch vụ của mình, buộc các hệ sinh thái số lớn như của Apple hay Google phải mở cửa cho các kho ứng dụng và cổng thanh toán bên thứ ba.
Không dừng lại ở đó, Đạo luật Trí tuệ Nhân tạo EU hay Luật AI tiếp tục đón đầu kỷ nguyên AI, thiết lập hệ thống phân tầng rủi ro cũng như yêu cầu các mô hình AI tạo sinh tiên tiến phải tuân thủ chuẩn mực minh bạch và bản quyền.
Rủi ro từ mô hình kinh doanh của Meta và các hãng công nghệ
Môi trường pháp lý siết chặt có thể được xem là thách thức không nhỏ với hoạt động kinh doanh của giới công nghệ trên toàn cầu. Liên quan tới việc Meta đạt thỏa thuận dàn xếp vụ kiện, giới đầu tư Phố Wall phản ứng khá tích cực, bởi thỏa thuận này giúp Meta bớt đi một rủi ro pháp lý lớn đã đè nặng lên cổ phiếu trong thời gian qua.
Ngay trong phiên công bố thỏa thuận, hơn 31 triệu cổ phiếu Meta được giao dịch, gấp hơn 3 lần phiên trước. Cổ phiếu của Meta đóng cửa tăng hơn 1%, tương đương vốn hóa thị trường tăng khoảng 15 tỷ USD.
Khối lượng giao dịch tăng mạnh cho thấy thị trường đã nhanh chóng định giá lại rủi ro của Meta khi kết quả pháp lý trở nên rõ ràng hơn. Nhiều chuyên gia pháp lý và nhà phân tích, thỏa thuận này cũng giúp Meta tránh một phiên tòa có thể kéo dài và nguy cơ thêm nhiều tài liệu nội bộ về cách công ty xử lý vấn đề người dùng trẻ tuổi bị công khai
Vậy từ vụ việc này của Meta, giới đầu tư đang nhìn nhận rủi ro đối với mô hình kinh doanh của các nền tảng công nghệ, mạng xã hội như thế nào?
Rủi ro lớn nằm ngay trong chính mô hình kinh doanh của các nền tảng mạng xã hội. Với Meta, doanh thu và lợi nhuận phụ thuộc rất lớn vào khả năng giữ người dùng tương tác lâu hơn, từ đó thu thập dữ liệu và phân phối quảng cáo hiệu quả hơn.
Thỏa thuận lần này ngoài chỉ đặt thêm giới hạn đối với việc trẻ vị thành niên sử dụng Facebook hay Instagram, nhưng về cơ bản không làm thay đổi các đề xuất nội dung cá nhân hóa và quảng cáo hướng vào giới trẻ.
Như vậy, rủi ro về mặt pháp lý hay dính dáng tới các vụ kiện trong tương lai hoàn toàn có thể xảy ra. Hiện hai bang New Mexico và Florida vẫn nằm ngoài thỏa thuận. New Mexico đã có phán quyết riêng trong khi Florida tiếp tục theo kiện. Vì vậy, vẫn chưa thể khép lại toàn bộ rủi ro pháp lý đối với Meta.
Ủy ban châu Âu gần đây có kết luận sơ bộ các tính năng như cuộn vô hạn, tự động phát và hệ thống đề xuất nội dung cá nhân hóa cao có thể vi phạm quy định về thiết kế gây nghiện.
Giới công nghệ thích ứng với môi trường pháp lý mới
Khi các quy định quản lý đang ngày càng hoàn thiện, các tập đoàn công nghệ cũng sẽ phải thích ứng bằng việc “đại tu” mô hình kinh doanh của mình.
Như với Meta, tập đoàn này vừa tung ra hệ thống tài khoản an toàn dành riêng cho thanh thiếu niên, cũng như thử nghiệm các tài khoản đóng phí không quảng cáo. Các tập đoàn khác cũng đang có thêm nhiều động thái thích ứng tương tự.
Sau những phán quyết tại cả Mỹ và EU, Apple – tên tuổi luôn kiểm soát gắt gao hệ sinh thái của mình đã phải “mở” hệ điều hành iOS, cho phép kho ứng dụng bên thứ 3 và cổng thanh toán riêng của nhà phát triển ứng dụng.
Tương tự Apple, trước đó Google cũng đã nới lỏng cơ chế thu phí hoa hồng khắt khe và cho phép hệ thống thanh toán bên ngoài trên kho ứng dụng Play Store.
Đứng trước áp lực điều tra chống độc quyền, Microsoft cũng đã chủ động tách Teams – ứng dụng họp trực tuyến ra khỏi gói phần mềm văn phòng Office phổ biến trên toàn cầu.
Có thể nói vào thời điểm này, xu hướng siết chặt về pháp lý đã trở thành một yếu tố thường trực với hoạt động kinh doanh của giới công nghệ và Thung lũng Silicon vẫn đang trong quá trình tìm hướng đi để thích ứng với những thay đổi này trong tương lai.
Việt Linh-T VTV Online
