Giới trẻ ở nền kinh tế lớn thứ 2 thế giới đang mất niềm tin nghiêm trọng vào tương lai.
Năm 2025 tiếp tục được xem là một năm tăng trưởng khá vững chắc đối với nền kinh tế Trung Quốc. Bắc Kinh cho biết nền kinh tế lớn thứ hai thế giới đã đạt mục tiêu tăng trưởng GDP khoảng 5% trong năm, quy mô GDP đạt khoảng 18.000 tỷ USD. Xuất khẩu vẫn duy trì ổn định, trong khi sản lượng công nghiệp cho thấy khả năng chống chịu đáng kể trước các biến động bên ngoài.
Tuy nhiên, bên dưới bức tranh có vẻ sáng sủa đó, nền kinh tế Trung Quốc vẫn đang đối mặt với nhiều vấn đề khó khăn. Cuộc khủng hoảng bất động sản vẫn chưa có dấu hiệu chấm dứt, trong khi căng thẳng thương mại với Mỹ vẫn kéo dài. Nhưng còn một thách thức khác có thể còn khó giải quyết hơn: Làm sao để khiến giới trẻ Trung Quốc tin tưởng vào tương lai.
BẤT AN
Nhiều người trẻ thuộc thế hệ Millennials và Gen Z ở Trung Quốc hiện đang giảm chi tiêu trong hầu hết mọi khía cạnh của cuộc sống, từ thời trang cho tới tham vọng nghề nghiệp. Họ bị bao trùm bởi cảm giác bế tắc kéo dài. Những bậc thang từng được xem là con đường dẫn tới một cuộc sống trung lưu ổn định dường như đang dần biến mất, trong khi triển vọng ổn định tài chính lâu dài cũng lung lay khi thị trường nhà ở liên tục suy yếu.
Zak Dychtwald, người sáng lập công ty nghiên cứu người tiêu dùng Young China Group cho biết: “Dù nền kinh tế chưa rơi vào suy thoái chính thức, nhưng nhiều triệu chứng của suy thoái đã xuất hiện đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là vấn đề thất nghiệp và thiếu việc làm”.
Tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ hiện ở mức khoảng 17%. Con số này thậm chí còn chưa phản ánh đầy đủ thực tế khi ngày càng nhiều sinh viên tốt nghiệp buộc phải chấp nhận những công việc mà trước đây họ không bao giờ nghĩ tới. Năm ngoái, mạng xã hội Trung Quốc xôn xao khi một tiến sĩ chia sẻ rằng anh phải đi làm giao đồ ăn. Cũng trong thời gian đó, một công ty khí đốt thông báo tuyển dụng cử nhân và thạc sĩ cho vị trí đọc công tơ.
Theo Zhou Yun, trợ lý giáo sư xã hội học tại Đại học Michigan, việc tiếp cận giáo dục đại học ngày càng dễ dàng hơn đối với người trẻ Trung Quốc, nhưng lợi ích kinh tế từ bằng đại học lại không tăng tương xứng. Điều này khiến nhiều người trẻ cảm thấy nỗ lực học tập của mình không mang lại kết quả như kỳ vọng.
Khi đối mặt với một nền kinh tế dường như không còn đảm bảo một tương lai ngày càng tốt đẹp hơn, nhiều người trẻ Trung Quốc đang hình thành tâm lý khan hiếm, một trạng thái tâm lý khiến họ trở nên thận trọng hơn trong chi tiêu. Sự tự tin nhường chỗ cho sự dè dặt.
Triển vọng việc làm kém và lạm phát thấp cũng khiến nhiều người bắt đầu đặt câu hỏi liệu Trung Quốc có thể bước vào giai đoạn trì trệ kéo dài giống như “những thập kỷ mất mát” của Nhật Bản hay không, thời kỳ mà người tiêu dùng trì hoãn chi tiêu vì kỳ vọng giá sẽ tiếp tục giảm, từ đó tạo ra vòng luẩn quẩn của tăng trưởng yếu, tiền lương thấp và tâm lý bi quan về tương lai.
Điều này không có nghĩa Trung Quốc chắc chắn sẽ lặp lại con đường của Nhật Bản. Dychtwald cho rằng năm 2025 ổn định hơn so với giai đoạn ngay sau đại dịch. Tuy nhiên, vấn đề không phải là sự sụp đổ kinh tế mà là sự do dự. Một khi tâm lý do dự này đã ăn sâu, rất khó để đảo ngược. Điều đang thay đổi không chỉ là động lực kinh tế mà còn là kỳ vọng của cả một thế hệ.
Khi Trung Quốc dỡ bỏ các hạn chế thời kỳ đại dịch vào cuối năm 2022, nhiều nhà kinh tế kỳ vọng sẽ xuất hiện làn sóng “chi tiêu trả thù” từ người tiêu dùng. Theo kỳ vọng, lượng tiền tiết kiệm tích lũy sẽ được giải phóng, thúc đẩy nền kinh tế Trung Quốc và lan tỏa sang toàn cầu. Nhưng làn sóng bùng nổ đó đã không thực sự xảy ra.
Sau một giai đoạn tăng nhẹ đầu năm 2023, tiêu dùng nhanh chóng mất đà. Tăng trưởng doanh số bán lẻ vẫn thấp hơn nhiều so với mức tăng khoảng 10% mỗi năm thường thấy trước năm 2020. Thậm chí, trong tháng 12 gần đây, doanh số bán lẻ chỉ tăng 0,9% so với cùng kỳ năm trước, mức thấp nhất kể từ khi nền kinh tế mở cửa trở lại và hoàn toàn trái ngược với các con số GDP ổn định được công bố.
Kỳ nghỉ Tết Nguyên đán kéo dài 9 ngày vào tháng 2, một trong những thời điểm tiêu dùng quan trọng nhất trong năm có cho thấy một số tín hiệu tích cực. Doanh thu hàng ngày tại các nhà bán lẻ và nhà hàng lớn tăng khoảng 5,7% so với năm trước, trong khi doanh thu du lịch cũng tăng 5,7%. Tuy nhiên, theo các nhà kinh tế của Nomura, chi tiêu trung bình cho mỗi chuyến đi lại giảm khoảng 0,2%, cho thấy dù nhiều người đi du lịch hơn, họ vẫn rất thận trọng trong việc chi tiêu.
Xu hướng thắt chặt chi tiêu đặc biệt rõ rệt trong nhóm Millennials trẻ và Gen Z. Những người từng rất yêu thích hàng xa xỉ giờ đây đang rời xa các thương hiệu như Louis Vuitton hay Gucci, chuyển sang những lựa chọn an toàn hơn như mua các hạt vàng nhỏ hoặc những niềm vui nhỏ như đồ chơi Pop Mart hay thú bông đang gây sốt trên mạng xã hội. Người tiêu dùng Trung Quốc đại lục hiện chỉ chiếm khoảng một phần năm doanh số toàn cầu của các thương hiệu xa xỉ, giảm mạnh so với mức khoảng một phần ba trước đây.
Sự chuyển dịch sang tiết kiệm này là bước ngoặt lớn so với giai đoạn trước đại dịch khi nhiều người trẻ thuộc nhóm “moonlight tribe”, những người tiêu hết tiền lương mỗi tháng và không có khoản tiết kiệm nào. Khi đó, nhiều nhà phân tích thậm chí còn lo rằng giới trẻ Trung Quốc đang chi tiêu quá mức.
Dychtwald cho rằng để có thể tiêu tiền thoải mái như vậy, người ta phải tin rằng tháng sau mình vẫn có việc làm và thu nhập ổn định. Khi niềm tin đó suy giảm, hành vi tiêu dùng cũng thay đổi theo.
Chính phủ Trung Quốc đã áp dụng nhiều biện pháp quen thuộc để kích thích nhu cầu như trợ cấp, giảm giá, khuyến khích tiêu dùng có mục tiêu, hỗ trợ thị trường nhà ở và đưa ra các thông điệp nhằm củng cố niềm tin. Nhưng vấn đề cầu tiêu dùng của Trung Quốc ngày càng cho thấy không thể giải quyết chỉ bằng cách kích thích chi tiêu. Nó phụ thuộc vào một yếu tố mong manh hơn nhiều: Liệu giới trẻ, lực lượng từng được kỳ vọng sẽ thúc đẩy nền kinh tế tiêu dùng còn tin rằng tương lai sẽ tưởng thưởng cho sự nỗ lực hay không. Và với nhiều người, niềm tin đó đang dần biến mất.
GIẤC MƠ TRUNG QUỐC VỠ VỤN
Trong gần nửa thế kỷ qua, “Giấc mơ Trung Quốc” không khác nhiều so với giấc mơ Mỹ: Học hành chăm chỉ, tìm được công việc ổn định, mua nhà và từng bước bước vào tầng lớp trung lưu. Trong đó, việc sở hữu nhà đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Nhà ở được coi là dấu mốc trưởng thành, điều kiện để kết hôn và biểu tượng của sự thăng tiến xã hội.
Nhưng thực tế hiện nay đang làm lung lay niềm tin đó. Không chỉ việc làm trở nên khó tìm hơn, mà nguồn tài sản quan trọng nhất của tầng lớp trung lưu Trung Quốc là bất động sản cũng đang lao dốc. Giá nhà mới tại Trung Quốc đã giảm gần như liên tục kể từ giữa năm 2022. Tính trên toàn quốc, giá bất động sản đã giảm khoảng 20% so với đỉnh vào quý III năm 2021.
Sự suy giảm này là hậu quả của bong bóng tài sản kéo dài hàng thập kỷ, khi hoạt động bất động sản từng chiếm tới một phần ba GDP của Trung Quốc, cao hơn nhiều so với mức dưới một phần năm tại Mỹ. Quá trình giảm đòn bẩy hiện nay đang làm lung lay một nguồn bảo đảm tài chính quan trọng đối với người trẻ.
Trước đây, bất động sản gần như là tài sản duy nhất tại Trung Quốc luôn tăng giá theo thời gian. Nhưng giờ đây, ý tưởng rằng mua nhà có thể trở thành gánh nặng thay vì bước tiến trong cuộc đời đang gây ra cú sốc tâm lý lớn.
Trong khi thị trường chứng khoán Trung Quốc tăng mạnh sau khi công ty AI DeepSeek gây bất ngờ cho ngành công nghệ, hiệu ứng giàu có từ chứng khoán lại yếu hơn nhiều so với bất động sản. Phần lớn tài sản của các hộ gia đình Trung Quốc, ước tính khoảng 60–70% nằm trong bất động sản, trong khi cổ phiếu chiếm tỷ trọng nhỏ hơn nhiều.
Ngoài các chỉ số kinh tế, tâm trạng của thế hệ trẻ Trung Quốc còn thể hiện rõ trên mạng xã hội. Những meme buồn bã và các trào lưu như “let it rot” (mặc kệ mọi thứ) hay các thử thách tiết kiệm cực đoan phản ánh sự chán nản ngày càng lan rộng.
Một trong những biểu hiện đầu tiên là phong trào “nằm im” (lying flat) xuất hiện năm 2021 như một cách phản kháng lặng lẽ trước văn hóa làm việc khắc nghiệt “996”, tức là làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần. Ban đầu chỉ là sự từ chối làm việc quá sức, nhưng với một số người, nó đã trở thành sự rút lui hoàn toàn khỏi tham vọng nghề nghiệp.
Một số người trẻ thất nghiệp thậm chí tự gọi mình là “rat people”, những người dành phần lớn thời gian nằm trên giường, lướt mạng và sống nhờ đồ ăn rẻ. Cũng có những người được cha mẹ trả tiền để làm “con cái toàn thời gian”, phụ giúp việc nhà và chạy việc vặt.
Những lo ngại về khả năng thăng tiến xã hội cũng đang góp phần làm giảm mạnh tỷ lệ sinh. Năm ngoái, số trẻ sơ sinh tại Trung Quốc giảm xuống còn 7,92 triệu, mức thấp nhất kể từ năm 1949.
Vấn đề tiêu dùng yếu của Trung Quốc hiện không còn chỉ là câu chuyện trong nước. Nó đang trở thành mối lo đối với kinh tế toàn cầu.
Trong nhiều năm, các công ty và nhà hoạch định chính sách trên thế giới kỳ vọng người tiêu dùng Trung Quốc, đặc biệt là tầng lớp trẻ ở đô thị sẽ trở thành động lực tiêu dùng mạnh mẽ của kinh tế toàn cầu, hấp thụ hàng xuất khẩu, mua hàng xa xỉ, đi du lịch quốc tế và thúc đẩy tăng trưởng toàn cầu.
Nếu động lực này tiếp tục suy yếu, hệ quả sẽ lan rộng ra toàn thế giới.
Các nhà kinh tế cảnh báo rằng tăng trưởng kinh tế Trung Quốc chậm lại có thể trở thành rủi ro lớn đối với tăng trưởng GDP và thương mại toàn cầu trong những năm tới. Nếu tiêu dùng hộ gia đình không phục hồi đáng kể, nền kinh tế Trung Quốc sẽ tiếp tục dựa vào xuất khẩu và sản xuất công nghiệp để duy trì tăng trưởng, điều có thể dẫn tới làn sóng hàng hóa giá rẻ tràn ra thị trường quốc tế.
Và trong khi chính phủ Trung Quốc có thể tiếp tục đưa ra nhiều chính sách kích thích, hành vi của người tiêu dùng lại phụ thuộc vào một yếu tố cốt lõi: Niềm tin. Bởi vì phục hồi kinh tế bắt đầu từ chi tiêu, và chi tiêu luôn bắt đầu từ niềm tin vào tương lai.
Theo: BI-Phương Linh-Nhịp sống thị trường
